त्रिवृत्

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

त्रिवृत्, स्त्री, (त्रीनवयवान् वृणोतीति । वृ + क्विप् तुक् च ।) लताविशेषः । तेउडी इति भाषा । तत्पर्य्यायः । सर्व्वानुभूतिः २ सुवहा ३ त्रिपुटा ४ त्रिवृता ५ त्रिभण्डी ६ रेचनी ७ । इत्यमरः । २ । ४ । १०८ ॥ सवहा ८ सरणा ९ सरसा १० त्रिपुटी ११ रोचनी १२ । एते त्रिवृता सामान्ये शुक्लत्रिवृतायामिति केचित् । इति भरतः ॥ मालविका १३ मसूरी १४ श्यामा १५ अर्द्धचन्द्रा १६ विदला १७ सुषेणी १८ कालिङ्गिकम् १९ कालमेषी २० काली २१ त्रिवेला २२ त्रिवृत्तिका २३ । इति राज- निर्घण्टः ॥ श्वेता २४ सारा २५ । इति शब्द- रत्नावली ॥ कृष्णायाः पर्य्यायः । श्यामा १ पालिन्दी २ मुषेणिका ३ काला ४ मसूरविदला ५ अर्द्ध- चन्द्रा ६ कालमेषिका ७ । इत्यमरः । २ । ४ । १०८ ॥ पालिन्धी ८ कालमेशिका ९ । इति भरतः ॥ श्वेतायाः पर्य्यायः । त्रिवृत् १ वृकाक्षी २ सुवहा ३ त्रिभण्डी ४ त्रिपुटा ५ ॥ अरु- णायाः पर्य्यायः । व्याघ्रादनी १ कुटरुणा २ निःसृता ३ त्रिवृता ४ अरुणा ५ । इति रत्न- माला ॥ सामान्यत्रिवृतागुणाः । कटुत्वम् । उष्णत्वम् । कृमिश्लेष्मोदरार्त्तिकुष्ठकण्डुव्रणनाशि- त्वम् । विरेचने प्रशस्तत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ अरुणवर्णत्रिवृद्गुणाः । स्वादु- त्वम् । कषायत्वम् । मृदुत्वम् । रेचनत्वम् । रूक्षत्वम् । कटुत्वम् । दोषपाके पित्तकफापह- त्वञ्च ॥ अस्याश्चाल्पान्तरगुणा विज्ञेया त्रिवृता सिता । इति राजवल्लभः ॥ श्वेतत्रिवृद्गुणाः । विरेचनत्वम् । स्वादुत्वम् । उष्णत्वम् । वायुकारित्वम् । रूक्षत्वम् । पित्त- ज्वरश्लेष्मपित्तशोफोदरापहत्वञ्च ॥ कृष्णत्रिवृता- गुणाः । श्वेताद्धीनगुणत्वम् । तीव्रत्वम् । विरे- चनत्वम् । मूर्च्छादाहमदभ्रान्तिकण्ठोत्कर्षण- कारित्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ (त्रिभिर्युक्ते, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । १ । ३४ । ९ । “क्व त्री चक्रा त्रिवृतो रथस्य ॥” यथा च मनुः । २ । ४२ । “मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्ष्णा कार्य्या विप्रस्य मेखला ॥”)

अमरकोशः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

त्रिवृत् स्त्री।

शुक्लत्रिधारा

समानार्थक:सर्वानुभूति,सरला,त्रिपुटा,त्रिवृता,त्रिवृत्,त्रिभण्डी,रोचनी

2।4।108।1।5

सर्वानुभूतिः सरला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत्. त्रिभण्डी रोचनी श्यामापालिन्द्यौ तु सुषेणिका॥

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलसजीवः, लता

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

त्रिवृत्(ता)¦ पु॰ त्रीन् अवयवान् वृणोति वृ--क्विप् त्रिभिरव-यवैर्वृता वा।

१ (तेओडि) औषधिभेदे, अमरः
“श्वेतात्रिवृद्रोचनी स्यात् स्वादुरुष्णा समीरहृत्। रूक्षापित्तज्वरश्लेष्मपित्तशोथोदरापहा। श्वेतकृष्णपभेदेनद्विविधा त्रिवृदुच्यते। श्यामा त्रिवृत्ततो हीनगुणातीव्रा विरेचिका। मूर्च्छादाहमदभ्रान्तिकण्ठोत्कर्षण-कारिणी” भावप्र॰। वर्तनं वृत् त्रिः तिस्रः वृतो यत्र। एकस्य त्रिशब्दस्य त्रिवारे त्रिसंख्यान्विते च वृत्तिःतन्त्रोच्चारणात्।

२ त्रिधात्रिगुणिते त्रि॰।
“विप्रस्योर्द्धवृतंत्रिवृत्” इति मनुः त्रिगुणितसूत्रत्रयस्यैवोपवीतरूपत्वा-त्तथार्थता। त्रिर्वर्त्तते वृत--क्विप्। मिश्रितेषु

३ तेजोजलान्नेषुच।
“तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणि” छा॰ उ॰

४ त्रिगुणिते
“यजेत वाश्वमेधेन स्वर्जिता गोषयेन वा। अभिजिद्विश्वजिद्भ्यां वा त्रिवृताग्निष्टुतापि वा” मनुः। त्रिभिरृग्यजुःसामभिर्वर्त्तते वृत--कर्तरि क्विप्।

५ यज्ञेपु॰।
“यः सुपर्णो यजुर्नाम छन्दोगात्रस्त्रिवृच्छिराः” भा॰ शा॰

४७ अ॰।
“त्रिवृत् यज्ञः शिरोऽस्य” नीलक॰त्रिस्त्रिर्वर्तते सुज्गर्भस्य त्रिशब्दस्य वीप्सार्थत्वम्।

६ ऋग्विशेषाणां नवके। यथोक्तं सामसंहिताभाष्ये(
“लौकिको वाक्यगोवार्थस्त्रिवृदादेः समत्वतः। उभौविध्यर्थवाक्यैकवाक्यत्वादस्त्विहान्तिमः।
“त्रिवृद्बहिष्प-वमानम्” इति श्रुतौ त्रिवृच्छब्दस्य त्रेगुण्यं लोकसिद्धो-ऽर्थः वाक्यशेषादृक्--त्रयात्मकेषु सूक्तेष्ववस्थितानां बहिष्पवमानात्मक--स्तोत्र--निष्पादन--क्षमाणाम्
“उपास्वै गा-यता नरः (उ

१ प्र॰

१२ ,

३ सू॰) इत्यादीनामृचां नव-क{??} र्थः तत्र धर्म निर्णये वेदस्य प्रबलत्वेऽपि पद--पदार्थ-निर्णये लोकवेदयोः समान--बलवत्त्वात् उभावर्थौ विक-ल्पेन ग्रहीतव्यौ, इति चेत्--मैवम्, लौकिकार्थ--स्वी-कार पक्षे विधिवाक्ये त्रैगुण्यमर्थः, अर्थबाद--वाक्येस्तोत्रियाणामृचां मवकम्, इत्येवं विध्यर्थवादयोर्वैयधि-करण्यादेकवाक्यत्वं न स्यात्, अतः एकवाक्यत्वाय स्तो-त्रियाणां नवकमेव विधिवाक्ये नियतोऽर्थः”।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

त्रिवृत्¦ mfn. (-वृत्) Triple, tri-form, three-fold. m. (-वृत्)
1. A plant of valuable purgative properties, commonly called Teori, and distin- guished into two species, white and black, (Convolvulus turpe- thum.)
2. Combining any thing by three.
3. A triple cord, a girdle, &c. of three strings.
4. A kind of sacrifice. E. त्रि three, (three seed vessels,) वृ to cherish, affix क्विप्, and तुक् added: also with टाप् added त्रिवृता f. (-ता।)

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

त्रिवृत्/ त्रि--वृत् mfn. threefold , triple , triform , consisting of 3 parts or folds etc. RV. etc.

त्रिवृत्/ त्रि--वृत् mfn. connected with the त्रि-वृत्स्तोमS3Br. xiii Ka1tyS3r. S3a1n3khS3r.

त्रिवृत्/ त्रि--वृत् mfn. ( n. pl. -वृन्ति) A1s3vS3r.

त्रिवृत्/ त्रि--वृत् m. (with or without स्तोम)a threefold स्तोम(in which first the three 1st verses of each तृचof RV. ix , II are sung together , then the 2nd verses , and lastly the 3rd) VS. etc.

त्रिवृत्/ त्रि--वृत् m. a triple cord , S3a1n3khGr2. Mn. iii , 43

त्रिवृत्/ त्रि--वृत् m. an amulet of 3 strings AV. v , 28

त्रिवृत्/ त्रि--वृत् m. N. of a व्यास(See. -वृष)

त्रिवृत्/ त्रि--वृत् f. = ताSus3r. (generally written तृ-व्)

Purana index

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

--a साम; फलकम्:F1: वा. 9. ४८.फलकम्:/F created from ब्रह्मा's face. फलकम्:F2: Br. II. 8. ५०.फलकम्:/F

Vedic Rituals Hindi

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

त्रिवृत् वि.
नौ ऋचाओं वाला, शा.श्रौ.सू. 9.21.1 (द्वार से बाहर का साम और ‘सन्धिसाम’ त्रिवृद् बहिष्पवमानः सन्धिसाम च); तृचों का प्रथम चरण बिना पुनरावृत्ति के गाया जाता है, उसके बाद द्वितीय एवं तदनन्तर तृतीय। इसे ‘उद्यती’ कहते हैं, द्रष्टव्य-‘परिवर्तिनी’ अ ब स, अ ब स, अ ब स एवं कुलायिनी, अ ब स, ब स अ एवं स अ ब।