त्वष्टा

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

त्वष्टा, [ऋ] पुं, (त्वेषति दीप्यतीति । त्विष दीप्तौ + “नप्तृनेतृत्वष्टृहोत्रिति ।” उणां । २ । ९६ । इति तृच् इतोऽत्वञ्च ।) आदित्यविशेषः । (यथा, महाभारते । १ । ६५ । १४-१५ । “अदित्यां द्वादशादित्याः सम्भूता भुवनेश्वराः । ये राजन्नामतस्तांस्ते कीर्त्तयिष्यामि भारत ! ॥ धाता मित्रोऽर्य्यमा शक्रो वरुणस्त्वंश एव च । भगो विवस्वान् पूषा च सविता दशमस्तथा । एकादशस्तथा त्वष्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते ॥” एते तु चाक्षुषस्य मनोरन्तरे तुषिता नाम देवा आसन् वैवस्वतेऽन्तरे तु द्वादश आदित्याः । इति विष्णुपुराणे । १ । १५ । १३१ -- १३३ ॥ तथा मात्स्ये च । ६ । ३ -- ५ ॥ त्वक्षति तनू- करोति काष्ठादिकं शिल्पकार्य्यत्वात् । तक्ष + तृच् ।) विश्वकर्म्मा । इति हेमचन्द्रः । ३ । ५८१ ॥ (यथा, माघे । ३ । ३५ । “त्वष्टुः सदाभ्यासगृहीतशिल्प- विज्ञानसम्पत्प्रसवस्य सीभा ॥” अयन्तु माघमासे सूर्य्यरथपरिभ्रमणाधिकारिणा- मन्यतमः । यथा, विष्णुपुराणे । २ । १० । १५ । “त्वष्टाथ जमदग्निश्च कम्बलोऽथ तिलोत्तमा । ब्रह्मापेतोऽथ ऋतजित् धृतराष्ट्रोऽथ सत्तमः । माघमासे वसन्त्येते सप्त मैत्रेय ! भास्करे ॥” विश्वकर्म्मणः पुत्त्रविशेषः । यथा, विष्णुपुराणे । १ । १५ । १२२ । “तस्य पुत्त्रास्तु चत्वारस्तेषां नामानि मे शृणु । अजैकपादहिर्व्रध्नस्त्वष्टा रुद्रश्च बुद्धिमान् ॥” प्रजापतिविशेषः । यथा, महाभारते । ५ । ९ । ३ । “त्वष्टा प्रजापतिर्ह्यासीत् देवश्रेष्ठो महातपाः । स पुत्त्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्रोहात् किलासृजत् ॥” महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १०३ । “धाता शक्रश्च विष्णु श्च मित्रख्वष्टा ध्रुवो धरः ॥”) वर्णसङ्करजातिविशेषः । इत्यमरः । २ । १० । ९ ॥ अस्य पर्य्यायः । काष्ठतट्शब्दे उत्पत्तिश्च सूत्र- धारशब्दे द्रष्टव्या ॥ (इन्द्रः । इति ऋग्वेद- भाष्ये सायनः । १ । ११७ । २२ ॥ असुरभेदः । इति तत्रैव सायनः । ३ । ४८ । ४ ॥)

Purana index

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

(I)--one of the four sons of शुक्र; फलकम्:F1:  Br. III. 1. ७८, ८६; वा. ६५. ७७, ८५; Vi. I. १५. १२१.फलकम्:/F married यशोधरा--वैरोचिनी, daughter of Virocana; father of त्रिशिर, विश्वरूप and विश्वकर्म; फलकम्:F2:  Br. III. १४. 6; ५९. १७.फलकम्:/F प्रह्रादी, another wife; सम्ज्ञा, a daughter of his, was given in marriage to the Sun God; फलकम्:F3:  Ib. II. २४. ३४, ३९.फलकम्:/F an आदित्य in the month of कार्त्तिक having ८००० rays; फलकम्:F4:  Ib. II. २३. २०.फलकम्:/F with the शिशिर Sun; फलकम्:F4:  Ib. II. २३. २०.फलकम्:/F reduced the Sun's तेजस्; फलकम्:F5:  Ib. III. ५९. ४४ and ६५.फलकम्:/F made विष्णु's discus; फलकम्:F6:  Ib. III. ५९. ७१, ८२.फलकम्:/F fell down on the earth for having drunk the Soma of शचिपति. फलकम्:F7:  वा. ७८. 6; ९४. ५६.फलकम्:/F

(II)--a son of Manasyu. Vi. II. 1. ४०.

(III)--the son of Bhauvana and दूषणा. His queen was विरोचना, and their son विरजा. भा. V. १५. १५. Br. II. १४. ७०. वा. ३३. ५९. [page२-057+ २१]

(IV)--a name of वृत्र. भा. III. १९. २५. M. १७३. १८.

Purana Encyclopedia

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

TVAṢṬĀ I : A Prajāpati. This Prajāpati was an asura also. (Sūkta 94, Anuvāka 14, Maṇḍala 1, Ṛgveḍa).

1) Birth. There are contradictory statements in the Purāṇas regarding the birth of Tvaṣṭā.

(a) Viśvakarmā got four sons named Ahirbudhnya, Tvaṣṭā Ajaikapāt and Rudra. The great ascetic Viśva- rūpa was the son of Tvaṣṭā. (Chapter 15, Aṁśa 1, Viṣṇu Purāṇa).

(b) Kaśyapa got as his sons the Ekādaśarudras of his wife Surabhi. Surabhi who became pure by penance got by the grace of Mahādeva five other sons named Aja, Ekapāt, Ahirbudhnya, Tvaṣṭā and Rudra. The noble and famous Viśvarūpa was the son of Tvaṣṭā. (Chapter 18, Agni Purāṇa).

(c) Kaśyapa Maharṣi got a son named Tvaṣṭā of his wife Aditi. (Śloka 34, Chapter 226, Ādi Parva).

Because of such varied statements it is not possible to say whose son Tvaṣṭā was.

2) Indra's enemy. Even from the beginning, Tvaṣṭā hated Indra. Tvaṣṭā begot of his wife Recanā a son named Viśvarūpa to kill Indra. Viśvarūpa was the younger brother of Sanniveśa. Viśvarūpa was called Triśiras also. (See under Triśiras). While Viśvarūpa was doing penance Indra killed him by his Vajrāyudha. Enraged at this Tvaṣṭā produced another asura named Vṛtra to kill Indra. (See under Vṛtra). Indra killed Vṛtrāsura also. At last greatly disappointed Tvaṣṭā cursed Indra that he would suffer from Putraduḥkha (loss of son) and then went to the mount Meru to do penance.

3) Other details.

(i) Tvaṣṭā also treated as a Rudra. (Chapter 15, Aṁ a 1, Viṣṇu Purāṇa).

(ii) When the forest of Khāṇḍava was burnt, he stood on the side of Indra and fought against Kṛṣṇa and Arjuna. He separated huge portions from the mountain and threw them against Arjuna and Kṛṣṇa. (Śloka 34, Chapter 226, Ādi Parva).

(iii) Tvaṣṭā shines in the court of Indra. (Śloka 14, Chapter 7, Sabhā Parva).

(iv) Kuśeru, daughter of Tvaṣṭā was once abducted by Narakāsura. (Chapter 38, Dākṣiṇātya Pāṭha, Sabhā Parva).

(v) Viśvakarmā also used to be called Tvaṣṭā. (Śloka 24, Chapter 100, Vana Parva).

(vi) The monkey called Nala was the son of Tvaṣṭā. (Śloka 41, Chapter 283, Vana Parva).

(vii) Tvaṣṭā presented Subrahmaṇya with two Pārṣa- das named Cakra and Anucakra. (Śloka 40, Chapter 45, Śalya Parva).


_______________________________
*11th word in right half of page 799 (+offset) in original book.

TVAṢṬĀ II : A King of the family of Bharata. This Tvaṣṭā was the son of Bhauvana and father of Viraja. (5th Skandha, Bhāgavata).


_______________________________
*1st word in left half of page 800 (+offset) in original book.