दधीचि
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
दधीचिः, पुं, मुनिविशेषः । स अथर्व्वमुनेरौरसात् कर्द्दमकन्यायां शान्तिनाम्न्यां जातः । वृत्र- वधार्थं देवैरस्यास्थ्ना वज्रं निर्म्मितम् । इति श्रीभागवतम् ॥ यथा, -- “ऋतेऽस्थिभ्यो दधीचस्य निहन्तुं त्रिदशद्बिषः । तस्मात् यत्नादृषिश्रेष्ठो याच्यतां सुरसत्तमाः ॥ दधीचेऽस्थीनि देहीति तैर्व्वधिष्यथ दानवान् । तत् श्रुत्वा सहसा देवैर्याचितो मुनिभिस्तथा ॥ ददौ चास्थीनिं देवेभ्यो दधीचिः सुमनास्तदा । प्राणायामं ततः कृत्वा देहं त्यक्त्वा सुभास्वरान् ॥ सर्व्वलोकान् क्षयान् प्राप्तो येभ्यो नावर्त्तनं पुनः । तस्यास्थिभिरथो शक्रः प्रहृष्टः सुमनास्तथा ॥ कारयामास दिव्यानि तानि प्रहरणान्युत । वज्रासिशूलचक्रञ्च परिघा विविधा गदाः ॥ विश्वकर्म्मा सुराणान्तु परिघाद्यायुधानि च ॥” इति वह्निपुराणे दानावस्थानिर्णयनामाध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
दधी(च)चि¦ पु॰ अथर्वमुनेरौरसे कर्द्दमप्रजापतिकन्यायांशान्तिनाम्न्यां जाते मुनिभेदे। इन्द्रयाचितेन तेन च प्रा-णांस्त्यक्त्वा स्वदेहास्थीनि दत्तानि इन्द्रेण च तैर्वज्रंनिर्माय वृत्तासुरो निहतः तत्कथा(
“ऋतेऽस्थिभिर्दधीचस्य न हन्तु त्रिदशद्विद्धः। तस्मा-[Page3462-a+ 38] द्गत्वा ऋषिश्रेष्ठो याच्यतां सुरसत्तमाः”। दधीचास्थीनिदेहीति तैर्बधिष्यामहे रिपून्। स च तैर्याचितोऽस्थीनियत्नादृषिवरस्तद्रा। प्राणत्यागं कुरुश्रेष्ठ! चकारैवा-विचारयन्। सलोकानक्षयान् प्राप्तो देवप्रियकरस्तदा। तस्यास्थिमिरथो शक्रः संप्रहृष्टमनास्तदा। कारयामासदिव्यानि नानाप्रहरणानि च। वज्राणि चक्राणिगदा गुरून् दण्डांश्च पुष्कलान्” भा॰ शल्य॰
५२ अ॰।
“गते शतधृतौ क्षत्तः! कर्द्दमस्तेन चोदितः। यथोचितंसुदुहितॄः प्रादात् विश्वसृजां ततः” इत्युपक्रमे
“अथ-र्वणेऽददाच्छान्तिं यया यज्ञो वितन्यते” भाग॰
३ ।
२४ ।
२४ अ॰।
“दध्यङ्ङाथर्वणस्त्वष्ट्रे वर्म्माभेद्यं मदात्मकम्” भाग॰
६ ।
९ ।
५१ । तस्याथर्वणकर्द्दमदुहितृशान्तिजातत्वा-दाथर्वणत्वविशेषणम्।
“ददौ चास्थीनि देवेभ्यो दधीचिःसुमनास्तदा” अग्निपु॰ दध्यन्च्शब्दे व्युत्पत्तिर्दृश्या।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
दधीचि¦ m. (-चिः) A Muni or saint: see the last.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
दधीचि m. = चMBh. xii , 10283 ff (blaming दक्ष) VarBr2S. lxxx , 3.
Purana index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
(I)--(also दध्यञ्ज, Dadhyanga) the son of Atharvan and Citti. फलकम्:F1: भा. IV. 1. ४२.फलकम्:/F A sage of much eminence. Taught अश्वाशिरस् मन्त्र to अश्विन्स् and नारायण वर्म to त्वष्ट्रि, who gave it to विश्वरूप. The Lord advised Indra to meet the sage whose bones would serve as best weapons to cut वृत्र's head. When the gods waited on him with this desire, he argued at first that no one would be willing to part with his life. But, he would agree for their sake to sacrifice his life. When he cast off his body, विश्वकर्म made it a Vajra for the use of Indra. फलकम्:F2: Ib. VI. 9. ५१-55; १०. 2-१३; ११. २०.फलकम्:/F दधीचि's is an example of one, who gave up life in service. फलकम्:F3: Ib. VIII. २०. 7.फलकम्:/F
(II)--the son of Cyavana भार्गव; married सरस्वती and father of सारस्वत; फलकम्:F1: Br. III. 1. ९३-4; वा. ६५. ९०.फलकम्:/F Sage by garbha; फलकम्:F2: Ib. ५४. ९४.फलकम्:/F a मन्त्रकृत्. फलकम्:F3: Ib. ५९. ९६.फलकम्:/F
(III)--the son of वैराज Manu. वा. २१. ४१; ३०. १०२.