दशपुरुष

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

दशपुरुष¦ पु॰ दशगुणितः पुरुषः। स्वजनकावधिपुरुषदशके।
“यो मातृतः पितृतश्च दशपुरुषं समनुष्ठिता विद्यातपोभ्यांपुण्यैश्च कर्मभिर्येपामुभयतो नाब्राह्मण्यं निनयेयुः” आश्व॰ श्रौ॰

९ ।

३ ।

२० ।
“येषां मातृतः पितृतश्चोभयतो येदशपूर्वाः पुरुषाः ते विद्यया तपसा पुण्यैः प्रति-षिद्धवर्जितैश्च युक्ताः सम्यगनुष्ठितवन्तो वैदिकं पन्था-नम्, अपि च अव्राह्मण्यं न निनयेयुः निश्चयेनाब्राह्मण्यं न गमयेयुः। अब्राह्मण्यगमनं नाम शूद्राया-मपत्योत्पादनमित्युच्यते। विद्या नाम षडङ्गो वेदः, तद-र्थज्ञानश्च। तपो नाम श्रौतस्मार्त्तकर्मानुष्ठानम्। पुण्य-कर्म नाम प्रतिषिद्धवर्जनम्। तानेवंविधान् पुरुषाननुप्रस-र्पयेयुः, एतदुक्तं भवति मातृतः पितृतश्चोभयतः पूर्वंदश ये पुरुषाः ते षडङ्गवेदाध्ययनेन तदर्थज्ञानेन चश्रौतस्मार्त्तकर्मानुष्ठानेन च प्रतिषिद्धवर्जितेन च युक्ताःशूद्रायामपत्योत्पादनं चाकृतवन्तो ये पुरुषा तानेवं-विधान् पुरुषाननुप्रसर्पयेयुः। दशपुरुषमिति दशपुरुषाइत्यर्थः। नारा॰।
“मातापित्रोर्यश्च वश्यः श्रोत्रियोदशपूरुषः” भा॰ अनु॰

९० अ॰
“दशपुरुषविख्यात-श्रोत्रियाणां महाकुलम्” स्मृतिः।

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

दशपुरुष/ दश--पुरुष mfn. being the 10th in the succession of generations MBh. xiii , 4297.