दिश
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
दिश, औ ञ श ओचे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-उभं-सकं-अनिट् ।) औ, अदिक्षत् । ञ श, दिशति दिशते । ओच इति उचिर्य्य समवायने इत्यस्य अलि रूपम् । धातूनाम- नेकार्थत्वादोच इह दानमाज्ञापनं वा । दिदेश कौत्साय समस्तमेवेति रघुः । कथनेऽप्ययम् । धर्म्मं दिशति देशिकः । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
दिश¦ दाने आज्ञापने कथने च तु॰ उभ॰ सक॰ अनिट्। दिशतिते अदिक्षत् त दिदेश देष्टा दिष्टः दिष्टिः। दिष्ट्वा आदिश्य
“साक्षिणः सन्ति मेत्युक्त्वा दिशेत्युक्तो दिशेन्न यः” मनुः। दाने
“इष्टां गतिं तस्य सुरा दिशन्ति” भा॰आनु॰
१८
४३ श्लो॰ आज्ञापने
“महादेवेन दिष्टं ते पुत्रजन्मनराधिप!” भा॰ व॰
१०
६ अ॰।
“दिदेश तस्मै प्रयतांतनूजाम्” कुमा॰। अति + स्वविषयमुल्लङ्घ्यान्यविषये उपदेशे सक॰ अतिदेशशब्दे
१०
० पृ॰ दृश्यम्।
“यथाकालोपपाते तद्दैवते तद्दैवतंहुत्वा तद्वातिदिश्यानेन जुहुयात्” कात्या॰ श्रौ॰
२५ ।
२ ।
४ उपदेशे च।
“इत्यर्चितः स भगवानतिदिश्यात्मनःपदम्” भाग॰
४ ।
९ ।
२८ । अनु + पश्चात्कथने।
“यज्ञं देवेभ्योऽनुदिशति” तैत्ति॰ स॰-
१ ।
५ ।
४ ।
३
“रामश्चाप्यनुदिश्यताम्” रामा॰ लङ्का॰
८९ स॰अप + छलने यथार्थाह्नवे अपदेशशब्दे दृश्यम्।
“पश्चिम-क्रतुविदा पुरोधमा रोगशान्तिमपदिश्य मन्त्रिणः। सम्भृते शिखिनि गूढमादधुः”
“तस्य निर्दयरतिश्रमा-लसाः मित्रकृत्यमपदिश्य पार्श्वगाः” रघुः। वि + अप + संज्ञाभेदे
“भ्रातरं राजराजानं महेश्वरसखंप्रभुम्। धनेश्वरं व्यपदिशन्” भा॰ व॰
२८
० अ॰।
“मित्रं चमां व्यपदिशस्यपरं च यासि” मृच्छक॰
“ईश्वर इतिव्यपदिश्यते” वेदा॰ सा॰
“निमित्तसद्भावाद्विशिष्टोऽपदे-शोऽमुख्यव्यवहारोव्यपदेशः” परिभाषेन्दुशेखरोक्तेऽर्थे। अभि + अभिमुखीकृत्योपदेशे।
“यां यामभ्यदिशत् सैनमकाम-यत” पञ्चभीष्मब्रा॰
१२ ।
११ । आ + आज्ञायाम् उपदेशे
“अथात आदेशो नेति” वृ॰ उ॰
“आदिक्षदादीप्तकृशानुकल्पम्” भट्टिः। आदेशशब्दे
२१
९ पृ॰ उक्ते अर्थे च
“धातोः स्थाने इवादेशम्” रघुः। [Page3597-b+ 38] अनु + आ + पश्चादादेशे उपदेशे च अन्वादेशशब्दे
२१
९ पृ॰उक्ते अर्थे च। प्रति + आ + निराकरणे
“प्रत्यादेशो निराकृतिः” अमरः
“ऋजुप्रणामक्रिययैव तन्वी प्रत्यादिदेशैनमभाषमाणा”
“अन्तःशरीरेष्वपिंयः प्रजानां प्रंत्यादिदेशाविनयं विनेता” रघुः
“किमहमेतं जलधरममयं न प्रत्यादिशामि” विक्र॰वि + आ + विशेषेणादेशे।
“समीरणः प्रेरयिता भवेतिव्यादिश्यते केन हुताशनस्य” कुमा॰सम् + आ + सम्यगादेशे।
“समादिदेशैकवधूर्भवित्री” कुमा॰। उद् + स्वरूपकथने
“उद्देशीलक्षणं विभागः परीक्षा चेति” न्यायसमयः। उद्देशशब्दे
११
७० उक्तेऽर्थे च। तच्छब्देउदा॰ प्रश्ने उद्देशकशब्दे दृश्यम्। उप + अनुशासने उपदेशशब्दे
१२
१० पृ॰ उक्तेऽर्थे च।
“उप-दिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि” सा॰ द॰
“उपदिष्टमिहेच्छामि तापस्यं वीतकलमषाः” भा॰ उ॰
१७
४ अ॰प्रति--उप + उपदेशस्य प्रतिरूपोपदेशे
“व्याघिं प्रति प्रत्युपदे-क्ष्यामः” सुश्रु॰
“यद्यत्प्रयोगविषये भाविकमुपदिश्यतेमया तस्यै। तत्तद्विशेषकरणात् प्रत्युपदिशतीव मेवाला” माला॰ मिनिर् + निर्णयेन देशने कथने च
“अतुषत् पीठमासन्ने निर-दिक्षच्च काञ्चनम्” भट्टिः उच्चांरणे च
“निर्दिश्यमान-स्यादेशा भवन्ति” व्या॰ परिभाषा
“षष्ठ्यन्तं निर्दिश्यमा-नमुच्चार्यमाणम्” नागेशभट्टः। प्रति + निध + प्रकृतानुरूपनिर्देशे।
“तदिति प्रकृतं भावलक्षणंप्रतिनिर्दिश्यते”। येन पदेन उद्देशस्तेनैव पदेन पनः-कथने। उद्देश्यप्रतिनिर्द्देश्ययोरेकपटप्रतिपाद्यत्वेऽपि नकथितपदत्वदोषः अन्यपदेन निर्द्देशे तु प्रत्युत भग्नप्रक्रम-तादोषः यथाह सा॰ द॰
“एवमुक्तो मन्त्रिमुख्यैरावणःप्रत्यभाषत” अत्र वचधातुना प्रक्रान्तं प्रतिवचनमपि तेनैववक्तुमुचितं तेन रावणः प्रत्यवोचतेति पाठो युक्तः। एवञ्च सति न कथितपदत्वदोषः तस्योद्देश्यप्रति-निर्देश्यव्यतिरिक्तविषयत्वात्। इह हि वचनप्रति-वचनयोरुद्देश्यप्रतिनिर्देश्यत्वं यथा
“उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च” इत्यत्र। यदि पदान्तरेण स एवार्थः प्रतिपाद्यते तदान्योऽर्थ इवप्रतिभासमानः प्रतीतं स्थगयति। यथा वा
“ते हिमालयमामन्त्र्य पुनःप्रेक्ष्य च शृलिनम्। सिद्ध-ञ्चास्मै निवेद्यार्थं तद्विसृष्टाः खमुद्ययुः” अत्र अश्मै-[Page3598-a+ 38] इति इदमा प्रक्रान्तस्य तेनैव तत्समानाभ्यामेतददःश-ब्दाभ्यां वा परामर्शो युक्तो न तच्छब्देन। यथा वा
“उद्वन्वच्छिन्ना भूः स च पतिरपां योजनशतम्” अत्र
“मिता भूः पत्यापां स च पतिरपामिति” युक्तः पाठः। प्रति + प्रतिरूपदेशने।
“भुजगगतिप्रतिदेशितात्मकृत्यः” भा॰शा॰
३६
७ अ॰सम् + सम्यक्कथने सम्यक्तयादेशे वाचा कथने च
“अभिदूतिकाचिदिति संदिदिशे” माथः
“ननु सन्दिशेति सुदृशो-दितया त्रपया न किञ्चन किलाभिदधे” माघः
“ददौस दयितां भ्रात्रे मालाञ्चाग्र्यां हिरण्मयीम्। राज्यंसन्दिश्य भोगांश्च ममार व्रणपीडितः” भट्टिः
“अथविश्वात्मने गौरी सन्दिदेश मिथः सखीम्” कुमा॰।
दिश¦ त्रि॰ दिशति दिश--क।
१ देशके।
२ विष्णौ पु॰।
“चतुरस्वीगभीरात्मा विदिशो व्यादिशो दिशः” विष्णुस॰।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
दिश (औ) दिशौ¦ r. 6th cl. (दिशति-ते)
1. To show, to exhibit, to explain or make intelligible.
2. To order, to command, to direct or send.
3. To say, to speak.
4. To give. With अप prefixed, To change, to dis- guise. With आङ्,
1. To order or command.
2. To show.
3. To summon. With उद्,
1. To proclaim, to make known or public.
2. To show. With उप, To point out (literally or metaphorically), to show, to advise. With निर्,
1. To speak aloud.
2. To specify, to show. With प्र, To appoint, to order. With प्रति and सम्, To command, to return, to send back. With वि and अप, To plead in excuse, to state as a plea or pretext. With वि and निर्, To declare. With सम्,
1. To exhibit, to show, &c.
2. To communicate as news or information, With सम् and आङ्, To approve, to permit. With सम्, To point out at a distance, as with the finger. तु० उभ० सक० अनिट् |