दुर्मर
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
दुर्मर¦ त्रि॰ दुष्टो मरोमृत्युः प्रा॰ स॰।
१ दुष्टे मृत्यौ दुःखेनम्रियते दुर + मृ--अच्।
२ श्वेतदूर्वायाम् स्त्री राजनि॰।
३ दूर्वायां स्त्री जटाध॰ दुःखेन मरो मरणं यस्य।
४ दुःखेन मृत्युयुक्ते त्रि॰
“दुर्मरत्वमहं मन्ये नृणांकृच्छ्रेऽपि वर्तताम्। यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा नात्यजत्जीवितं नृपः” भा॰ क॰
१ अ॰। ल्युट्। दुर्मरणमप्यत्र। सरणस्य दुष्टत्वं चण्डालादिहतत्वादिना भवति यथोक्तंनि॰ सि॰अङ्गिराः
“चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युतादपि। दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्मणाम्। उदकं पिण्ड-दानं च प्रेतेभ्यो यत्प्रदीयते। नोपतिष्ठति तत्सर्वमन्त-रिक्षे विनश्यति”। षट्त्रिंशन्मतेष्वेवम् ब्राह्मेपि,
“शृङ्गि-दंष्ट्रिनखंव्यालविषवह्निक्रियाजलैः”। व्यालोगजः।
“सुदूरा-त्परिहर्तव्यः कुर्वन् क्रीडां मृतस्तु यः। नागानां विप्रियंकुर्वन् हतश्चाप्यथ विद्युता। निगृहीतः स्वयं राज्ञाचौर्य्यदौषेण कुत्रचित्। परदारान् हरन्तश्च द्वेषात्तुपतिभिर्हताः। असमानैश्च सङ्कीर्णैश्चण्डालाद्यैश्च वि-ग्रहम्। कृत्वा तैर्निहतास्तद्वच्चण्डालादीन् समाश्रिताः। शस्त्राग्निगरदाश्चैव पाखण्डा क्रूरबुद्धयः। क्रोधात्-प्रायं विषं वह्निं शस्त्रमुद्बन्धनं जलम्। गिरिवृक्षप्रपातंच ये कुर्वन्ति नराधमाः। कुशल्यजीविनो ये च सूना-लङ्कारधारिणः। मुखे भगास्तु ये केचित् क्लीवप्रायानपुंसकाः। ब्रह्मदण्डहता ये च ये चापि ब्राह्म{??}[Page3642-a+ 38] र्हताः। महापातकिनो ये च पतितास्ते प्रकीर्तिताः। पतितानां न दाहः स्यान्नान्त्येष्टिर्नास्थिसञ्चयः। नचाश्रुपातः पिण्डो वा कार्यं श्राद्धादिकं क्वचित्। एतानि पतितानां तु यः करोति विमोहितः। तप्त-कृच्छ्रद्वयेनैव तस्य शुद्धिर्न चान्यथा”। तत्र दुर्मरणनिमित्तं दानादि तत्रोक्तं यथा
“तत्र दुर्मरणनिमित्तं दानादिकार्यं तच्च विश्वप्रकाशादौदर्शितं यथाशातातपीये च
“व्याघ्रेण निहते विप्रैर्विप्रकन्यांविवाहयेत्। सर्पदष्टे नागबलिर्ज्ञेयः सपश्च काञ्चनः। चतुर्निष्कमितं हैमं गजं दद्याद्गजेर्हते। राज्ञा विनिहतेदद्यात् पुरुषं तु हिरण्मंयम्। चौरेण निहते धेनुंवैरिणा निहते वृषम्। वृषेण निहते दद्याद्यथा शक्त्यातु काञ्चनम्। शय्यामृते प्रदातव्या शय्या तूलीसमन्विता। निष्कमात्रसुवर्णस्य विष्णुना समधिष्ठिता। शौचहीनेमृते चैव द्विनिष्कं स्वर्णजं हरिम्। संस्कारहीने चमृते कुमारमुपनाययेत्। निष्कत्रयस्वर्णमितं दद्यादश्वंहयाहते। शुना हते क्षेत्रपालं स्थापयेन्निजशक्तितः। सूकरेण हते दद्यान्महिषं दक्षिणान्वितम्। कृमिभिश्चमृते दद्याद्गोधूमान् पञ्चखारिकाः। वृक्षं वृक्षहतेदद्यात्सौवर्णं वस्त्रसंयुतम्। शकटेन हते दद्याद्द्रव्यंसोपस्करान्वितम्। भृगुपातमृते चैव प्रदद्याद्धान्यपर्वतम्। अग्निना निहते कार्यमुदपानं स्वशक्तितः। दा{??}णानिहते चैव कर्तव्या सदने सभा। शस्त्रेण निहते दद्या-न्महिषीं दक्षिणान्विताम्। अश्मना निहते दद्यात्सवत्सांगां पयस्विनीम्। विषेण च मृते दद्यान्मेदिनीं हेम-निर्मिताम्। उद्बन्धनेन च मृते कपिं कनकनिर्मितम्। मृते जलेन वरुणं हैमं दद्याद्द्विनिष्कजम्। विषूचिका-मृते स्वादु भोजयेच्च शतं द्विजान्। घृतधेनुः प्रदातव्याकण्ठान्नकबले मृते। कासरोगेण च मृते अष्टकृच्छ्रंव्रतं चरेत्। अतिसारमृते लक्षं गायत्र्याः प्रयतोजपेत्। शाकिन्यादिग्रहग्रस्ते जपेद्रुदं यथोदितम्। विद्युत्पातेन निहते विद्यादानं समाचरेत्। अन्तरिक्षमृते कार्यं वेदपारायणं तथा। सच्छास्त्रपुस्तकं दद्या-दस्पृश्यस्पर्शतो मृते। पतिते च मृते कुर्य्यात् प्राजा-पत्यांस्तु षोडश। मृते चापत्यरहिते कृच्छ्राणांनवतिं चरेत्। एवं कृते विधाने तु विदध्यादौर्ध्व-देहिकम्”। अनन्तभट्टेन तु दुर्मरणप्रकाराश्चतुःषष्टि[Page3642-b+ 38] प्रकारा उक्तास्ते च तत्कृतान्त्येष्टिपद्धतौ दृश्याः।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
दुर्मर¦ mfn. (-रः-रा-रं) Dying. with difficufy, retentive of life: f. (-र्) Bent grass: see दूर्व्वा। E. दुर् with difficulty, मृ so perish, affix अच् |
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
दुर्मर/ दुर्--मर mfn. dying hard , tenacious of life S3Br. MBh.
दुर्मर/ दुर्--मर n. a hard death (w. instr. of pers. ) MBh. xiv , 2364