द्वैपायन
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
द्वैपायनः, पुं, (द्वीपं अयनं उत्पत्तिस्थानं यस्य । स एव । स्वार्थे प्रज्ञादित्वात् वा अण् ।) व्यासः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ५११ ॥ (सनिरुक्तिरस्य जन्मकथा यथा महाभारते । १ । ६३ । ८३ -- ८५ । “इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तम् । पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भं सुषाव सा ॥ जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्य्यः स वीर्य्यवान् । स मातरमनुज्ञाप्य तपस्येव मनो दधे ॥ स्मृतोऽहं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत् ॥ एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात् । न्यस्तो द्वीपे स यद्बालस्तस्माद्द्वैपायनः स्मृतः ॥” ह्रदविशेषः । अत्र दुर्य्योधनः पाण्डवभयात् आत्मानं स्तम्भयित्वा स्थितः । यथा, महा- भारते । ९ । ३१ । २ । “आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ ! तदा द्वैपायनं ह्रदम् । स्तम्भितं धार्त्तराष्ट्रेण दृष्ट्वा तं सलिलाशयम् । वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत् कुरुनन्दनः ॥”)
अमरकोशः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
द्वैपायन पुं।
व्यासः
समानार्थक:व्यास,द्वैपायन,पाराशर्य,सत्यवतीसुत
2।7।36।4।2
उपस्पर्शस्त्वाचमनमथ मौनमभाषणम्. प्राचेतसश्चादिकविः स्यान्मैत्रावरुणिश्च सः। वाल्मीकिश्चाथ गाधेयो विश्वामित्रश्च कौशिकः। व्यासो द्वैपायनः पाराशर्यः सत्यवतीसुतः। आनुपूर्वी स्त्रियां वावृत्परिपाटी अनुक्रमः॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, आत्मा, ऋषिः
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
द्वैपायन¦ पु॰ स्त्री द्वीपस्य गोत्रापत्यम् नडा॰ फक्।
१ द्वीपर्षेःगोत्रापत्ये। द्वीपः अयनं जन्मभूमिर्यस्य स्वार्थे प्रज्ञा॰ वाअण्।
२ व्यासे
“इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तमम्। पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भं सुषाव सा। जज्ञे चयमुनाद्वीपे पाराशर्य्यः स वीर्य्यवान्। स मातरमनु-ज्ञाप्य तपस्येव मनो दधे। स्मृतोऽहं दर्शयिष्यामिकृत्येष्विति च सोऽब्रवीत्। एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्य-[Page3831-b+ 38] वत्यां पराशरात्। न्यस्तो द्वीपे स यद्बालस्तस्माद् द्वैपायनःस्मृतः” भा॰ आ॰
६० अ॰।
“द्वैपायनो विरहकातरआजुहाव” भाग॰
१ ।
१
“तमहमरागमतृष्णं कृष्ण-द्वैपायनं वन्दे” वेणीसं॰।
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
द्वैपायनः [dvaipāyanḥ], [द्वीपः अयनं जन्मभूमिर्यस्य स द्वीपायनः, स्वार्थे-अण्]
'The island-born, N. of Vyāsa; उदारचेता गिरमित्युदारां द्वैपायनेनाभिदधे नरेन्द्रः Ki.3.1.
N. of the sage Durvāsas; L. D. B.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
द्वैपायन m. ( Pa1n2. 4-1 , 99 ) " island-born " , N. of व्यास(author or compiler of the वेदs and पुराणs , the place of his nativity being a small island in the Ganges) MBh. Hariv. etc.
द्वैपायन mf( ई)n. relating to द्वैपायनMBh.
Purana index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
--कृष्ण. वा. १०३. ५१ and ६५.
--(कृष्णद्वैपायन) the name of व्यास in the २८थ् Dva1para; also कृष्ण by the sixth अम्श; the अवतार् of the Lord. योगात्म; the son of पराशर; फलकम्:F1: M. १६४. १७; १७१. ६४; २०१. ३१; वा. ६०. ११.फलकम्:/F called his son शुक when he renounced the world at an early age; फलकम्:F2: भा. I. 2. 2; १९. १०; II. 1. 8; VI. 8. १९; १४. 9.फलकम्:/F invited for the राजसूय; फलकम्:F3: भा. X. ७४. 7.फलकम्:/F came to स्यमन्तपञ्चक to see कृष्ण and left the place; फलकम्:F4: Ib. X. ८४. 3 and ५७.फलकम्:/F heard the ब्र्। पुराण from जातु- कर्णि and narrated it to सूत; फलकम्:F5: Br. I. 1. ११-14; II. ३५. १२४; ३४. ११; IV. 4. ६६.फलकम्:/F the Purohita of Buddha, the ninth incarnation of Hari. फलकम्:F6: M. ४७. २४७; ६९. 8.फलकम्:/F
Purana Encyclopedia
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
Dvaipāyana : m.: Name of a lake (hrada, jalāśaya).
A. Description: Famous (khyāta) 9. 29. 53; pleasing (hṛdya), having cool and dirt-free water (śītāmalajala), looking like another ocean (dvitīyam iva sāgaram) 9. 29. 54.
B. Epic event: After the fall of Ulūka and Śakuni, Duryodhana left the battlefield and ran to the lake; he entered it controlling its water with his special powers, and remained there concealed (lake not named) 9. 28. 23, 25, 49, 51-53, 57-58; (taṁ hradaṁ prāviśac cāpi viṣṭabhyāpaḥ svamāyayā) 9. 29. 7, 43, 54, 61, 64; 9. 30. 2-4 9. 31. 36; Kṛpa, Aśvatthāman and Kṛtavarman, when informed by Saṁjaya about the whereabouts of Duryodhana, proceeded towards the lake Dvaipāyana (not named) 9. 29. 4, 9-10; Duryodhana's hiding himself in the lake was accidentally known by the hunters of Bhīma 9. 29. 30; when they reported it to Bhīma, the Pāṇḍavas, Kṛṣṇa, and all the Kṣatriyas rushed to the lake Dvaipāyana 9. 29. 45, 47, 53, 57; 9. 30. 1-2; Yudhiṣṭhira challenged Duryodhana who hid in the lake (not named) to save his life to come out and fight with the Pāṇḍavas 9. 30. 17 (jalāśaya), 24, 32 (jalāśaya); Duryodhana's entering the lake Dvaipāyana, the Pāṇḍavas' forcing him out of the tamed waters (stambhite salile), and Duryodhana's getting out of the lake with his gadā reported later by Nārada to Balarāma 9. 53. 27-29; according to Vāsudeva's report of the war to his father Vasudeva, Bhīmasena, who ran after Duryodhana fleeing from the battlefield, saw him in the water of the lake Dvaipāyana; the five Pāṇḍavas sat near the lake and forced him out by using sharp words 14. 59. 27-29.
_______________________________
*1st word in right half of page p368_mci (+offset) in original book.
previous page p367_mci .......... next page p369_mci
Mahabharata Cultural Index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
Dvaipāyana : m.: Name of a lake (hrada, jalāśaya).
A. Description: Famous (khyāta) 9. 29. 53; pleasing (hṛdya), having cool and dirt-free water (śītāmalajala), looking like another ocean (dvitīyam iva sāgaram) 9. 29. 54.
B. Epic event: After the fall of Ulūka and Śakuni, Duryodhana left the battlefield and ran to the lake; he entered it controlling its water with his special powers, and remained there concealed (lake not named) 9. 28. 23, 25, 49, 51-53, 57-58; (taṁ hradaṁ prāviśac cāpi viṣṭabhyāpaḥ svamāyayā) 9. 29. 7, 43, 54, 61, 64; 9. 30. 2-4 9. 31. 36; Kṛpa, Aśvatthāman and Kṛtavarman, when informed by Saṁjaya about the whereabouts of Duryodhana, proceeded towards the lake Dvaipāyana (not named) 9. 29. 4, 9-10; Duryodhana's hiding himself in the lake was accidentally known by the hunters of Bhīma 9. 29. 30; when they reported it to Bhīma, the Pāṇḍavas, Kṛṣṇa, and all the Kṣatriyas rushed to the lake Dvaipāyana 9. 29. 45, 47, 53, 57; 9. 30. 1-2; Yudhiṣṭhira challenged Duryodhana who hid in the lake (not named) to save his life to come out and fight with the Pāṇḍavas 9. 30. 17 (jalāśaya), 24, 32 (jalāśaya); Duryodhana's entering the lake Dvaipāyana, the Pāṇḍavas' forcing him out of the tamed waters (stambhite salile), and Duryodhana's getting out of the lake with his gadā reported later by Nārada to Balarāma 9. 53. 27-29; according to Vāsudeva's report of the war to his father Vasudeva, Bhīmasena, who ran after Duryodhana fleeing from the battlefield, saw him in the water of the lake Dvaipāyana; the five Pāṇḍavas sat near the lake and forced him out by using sharp words 14. 59. 27-29.
_______________________________
*1st word in right half of page p368_mci (+offset) in original book.
previous page p367_mci .......... next page p369_mci