धर्म्मः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

धर्म्मः, पुं क्ली, (धरति लोकान् ध्रियते पुण्यात्मभि- रिति वा । धृ + “अर्त्तिस्तुहुस्रिति ।” उणां १ । १३९ । इति मन् ।) शुभादृष्टम् । (यथा, हितोदेशे । १ । ५९ । “एक एव सुहृद्धर्म्मो निधनेऽप्यनुयाति यः । शरीरेण समं नाशं सर्व्वमन्यत्तु गच्छति ॥”) तत्पर्य्यायः । पुण्यम् २ श्रेयः ३ सुकृतम् ४ वृषः ५ । इत्यमरः । १ । ४ । २४ ॥ न्यायः । स्वभावः । आचारः । उपमा । क्रतुः । (यथा, महाभारते । १४ । ८८ । २१ । “कृत्वा प्रवर्ग्यं धर्म्माख्यं यथावत् द्विजसत्तमाः । चक्रुस्ते विधिवद्राजंस्तथैवाभिषवं द्बिजाः ॥”) अहिंसा । उपनिषत् । इति मेदिनी । से, १६ । दानादिके, क्ली । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, योगसारे । “प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारोऽथ धारणा । स्मरणञ्चैव योगेऽस्मिन् पञ्च धर्म्माः प्रकी- र्त्तिताः ॥”)

धर्म्मः, पुं, (धृ + मन् ।) धनुः । यमः । सोमपः । इति मेदिनी । मे, १६ ॥ सत्सङ्गः । अर्हन् । इति हेमचन्द्रः । ६ । १५ ॥ देवताविशेषः । स ब्रह्मणो दक्षिणस्तनाज्जातः । (यथा, मत्स्यपुराणे । ३ । १० । धनाधिपत्यं भोगानि स्वाध्यायं शङ्करार्च्चनम् । अहङ्कारमशौचञ्च धर्म्मोऽयं गुह्यकेष्विति ॥ परदाराभिमर्षित्वं परार्थेऽपि च लोलुपा । स्वाध्यायस्त्र्यम्बके भक्तिर्धर्म्मोऽयं राक्षसः स्मृतः ॥ अविवेकताथाज्ञानं शौचहानिरसत्यता । पिशाचानामयं धर्म्मः सदा चामिषगृध्नुता ॥ योनयस्तु द्वादशैताः सह धर्म्माश्च राक्षस ! । ब्रह्मणा कथिताः पुण्या द्वादशैव गतिप्रदाः ॥” इति वामनपुराणे ११ अध्यायः ॥ धर्म्माधर्म्मलक्षणम् । यथा, -- “अहिंसालक्षणो धर्म्मो हिंसा चाधर्म्मलक्षणा ॥” इति महाभारतम् ॥ “वेदप्रणिहितो धर्म्मो ह्यधर्म्मस्तद्विर्य्ययः ॥” इति श्रीभागवतम् ॥ “विहितक्रियया साध्यो धर्म्मः पुंसां गुणो मतः । प्रतिषिद्धक्रियासाध्यः स गुणोऽधर्म्म उच्यते ॥” इति धर्म्मदीपिका ॥ (दुह्यवंशीयनृपविशेषः । यथा, भागवते । ९ । २३ । १४ । “द्रुह्योस्तु तनयो वभ्रुः सेतुस्तस्यात्मजस्ततः । आरब्दस्तस्य गान्धारस्तस्य धर्म्मस्ततो धृतः ॥”)