धीराधीरा

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

धीराधीरा, स्त्री, (धीरा अधीरा च ।) मानाव- स्थायां मध्याप्रगल्भा नायिकाभेदः । अस्या लक्षणम् । व्यङ्ग्याव्यङ्ग्यकोपप्रकाशा । मध्याया धीराधीरायाः कोपव्यञ्जिके वचनरुदिते । प्रौढाधीराधीराया रतावौदास्यं तर्ज्जनताड- नादि च कोपस्य प्रकाशकम् । सा द्विविधा । ज्येष्ठा कनिष्ठा च । मध्याधीराधीरा यथा, -- “कान्तानुरागचतुरोऽसि मनोहरोऽसि नाथोऽसि किञ्च नवयौवनभूषितोऽसि । इत्थं निगद्य सुदृशा वदने प्रियस्य निःश्वस्य वास्पलुलिता निहिता दृगन्ताः ॥ प्रौढाधीराधीरा यथा, -- “तल्पोपान्तमुपेयुषि प्रियतमे साचीकृतग्रीवया काकुव्याकुलवाचिसाचिहसितस्फुर्जत्कपोल- श्रिया । हस्तन्यस्तकरे पुनर्मृगदृशा लाक्षारसक्षालित- प्रौष्ठी प्रेष्ठमयूखमांसलरुचो विस्फारिता दृष्टयः ॥” इति रसमञ्जरी ॥

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

धीराधीरा¦ स्त्री
“धीराधीरा (मध्या) तु रुदितैरधीरापरुषोक्तिभिः”
“धीराधीरा (प्रगलभा) तु सोल्लु-ण्ठमाषितैः खेदयेदमुम्” सा॰ द॰ उक्ते नायिकाभेदेअमुं नायकम् यथा
“अनलङ्कृतोऽपि सुन्दर! हरसिमनो मे यतः प्रसमम्। किं पुनरलङ्कृतस्त्वं संप्रतिनखरक्षतैस्तस्याः”।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

धीराधीरा¦ f. (-रा) A mistress or wife, who having cause for jealousy, pursues a middle conduct between the suppression and expression of resentment. E. धीरा and अधीरा joined.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

धीराधीरा/ धीरा f. a jealous woman who alternately expresses and suppresses her jealousy Sa1h.