नन्दा
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
नन्दा, स्त्री, (नन्दयतीति । नन्दि + अच् + टाप् ।) गौरी । अलिञ्जरः । नादा इति भाषा । तिथि- विशेषः । ताश्च उभयपक्षयोः प्रतिपत्षष्ठ्येका- दश्यः । इति मेदिनी । दे, ६ ॥ (यथा, -- “नन्दा भद्रा जया रिक्तापूर्णा प्रतिपदः क्रमात् ॥” इति ज्योतिषम् ॥) ननान्दा । इति शब्दरत्नावली ॥ सम्पत् । इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ दुर्गाया नन्दानामकारणं यथा, -- “एवमुक्त्रा भवं ब्रह्मा पुनर्द्देवीं स चाब्रवीत् । त्वया देवि ! महत् कार्य्यं कर्त्तव्यञ्चान्यदस्ति नः ॥ भविष्यं महिषाख्यस्य असुरस्य विनाशनम् । एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा सर्व्वे देवाश्च पार्थिव ! ॥ यथागतास्ततो जग्मुर्देवीं स्थाप्य हिमे गिरौ । संस्थाप्य नन्दिता यस्मात्तस्मान्नन्दा तु सा भवेत् ॥” इति वराहपुराणम् ॥ * ॥ अपि च । “नन्दते सुरलोकेषु नन्दने वसतेऽथवा । हिमाचले महापुण्ये नन्दा देवी ततः स्मृता ॥” तस्या माहात्म्यादि यथा, -- “यथा गङ्गा नदीनान्तु उत्तमत्वे व्यवस्थिता । तद्बद्भगवती नन्दा उत्तमत्वेन संस्थिता ॥ मासे भाद्रपदे देवि ! शुक्लपक्षे व्रजेत् सदा । तस्येच्छा श्रावणाषाढे अन्यथा न कदाचन ॥ तेषाञ्च चन्द्रनागस्तु पीडां कुर्य्यात् सुलोचने । न गच्छन्ति सुराः सिद्धाः किं पुनर्म्मानुषादयः ॥ विषवातहताः केचित् विषवातप्रपीडिताः । विमुह्यन्ते नरा देवि यान्ति देव्याः प्रसादतः ॥” इति देवीपुराणम् ॥ (कामधेनुविशेषः । यथा, वह्निपुराणे कामधेनु- प्रदाननामाध्याये । “नन्दा सुनन्दा सुरभी सुशीला सुमनास्तथा । निर्गता मथ्यमानेऽब्धौ उषःस्नानं शुभप्रदम् ॥” अस्या दानविधिस्तु कामधेनुशब्दे द्रष्टव्यः ॥ धर्म्मपुत्त्रस्य हर्षस्य पत्नी । आनन्दस्वरूपतया एवास्यास्तथात्वम् । यथा, महाभारते । १ । ६६ । ३३ । “नन्दा तु भार्य्या हर्षस्य यासु लोकाः प्रति- ष्ठिताः ॥” शाकद्बीपान्तर्गतनदीविशेषः । यथा, मात्स्ये । १२१ । ३१ । “नन्दा च पावनी चैव तृतीया परिकीर्त्तिता ॥” “एताः सप्तमहाभागाः प्रतिवर्षं शिवोदकम् । भावयन्ति जनं सर्व्वं शाकद्वीपनिवासिनम् ॥” द्बिशालगृहविशेषः । यथा, विश्वकर्म्मप्रकाशे २ अध्याये । नन्दाख्यं तद्द्विशालञ्च धनदं शोभनं स्मृतम् ॥”)
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
नन्दा¦ स्त्री नन्दयति नन्दि--अच्।
१ दुर्गामूर्त्तिभेदे
“यथाग-तास्तथा जग्मुर्देवीं स्थाप्य हिमे गिरौ। संस्थात्यनन्दिता यस्मात्तस्मान्नन्दा तु या भवेत्” वराहपु॰
“नन्दतेसुरलोकेषु नन्दने वसतेऽथ वा। हिमाचले महापुण्योनन्दा देवी ततः स्मृता” देवीपु॰।
२ अलिञ्जरे (नां दा)ख्याते पदार्थे पक्षयोः प्रतिपदेकादशीषष्ठीरूपे
३ तिथिभेदेच मेदि॰।
“नन्दा भद्रा जया रिक्ता पुर्णा च प्रतिपत्[Page3961-a+ 38] क्रमात्” ज्यो॰ त॰
“नन्दामन्दमहीजकाव्यदिवसे” ज्यो॰ त॰नवान्ने कालवर्जने।
“आदित्यभौमयोर्नन्दा” ज्यो॰ त॰पापयोगोक्तौ।
४ ननान्दरि शब्दर॰।
५ सम्पदि शब्दार्थचि॰
६ संक्रान्तिभेदे
“स्थिरे जीववारे तु नन्देति संज्ञा तदाविप्रवर्गः सुखी मासमेकम्” मु॰ चि॰। रोहिण्युत्तरात्रयंस्थिरं तस्य गुरुवारयोगे रविसंक्रान्तिः सा विप्राणांसुखाय। अत्र वारनक्षत्रोभययोगे घोरादिसंक्रान्तीनांफलं सम्पूर्णं केवलवारवशेन केवलनक्षत्रवशेनापि घोरादिसंज्ञाः सिद्ध्यन्ति तत्र फलं न सम्पूर्णम्। उक्तञ्चनिर्णयामृते रत्नमालायाञ्च
“घोरा रवौ ध्वाङ्क्ष्यमृत-द्युतौ च संक्रान्तिरारे च महोदरी स्यात्। मन्दाकिनीज्ञे च गुरौ च नन्दा मिश्रा कवौ राक्षसिकाऽर्कपुत्रे”
“उग्रक्षिप्रचरैर्मैत्र ध्रुवमिश्रर्क्षदारुणैः। ऋक्षैः संक्रा-न्तिरर्कस्य घोराद्याः क्रमशो मता” इति।
७ नन्दाश्रमतीर्थे धर्मपुत्रहर्षस्य च पत्न्याञ्च
“नन्दा तुभार्य्या हर्षस्य यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः” भा॰ आ॰
६६ अ॰।
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
नन्दा [nandā], [नन्दयति नन्द्-अच्]
Delight, joy, happiness.
Affluence, wealth, prosperity.
A small earthen water-jar.
A husband's sister.
The first, sixth and eleventh days of a lunar fortnight (considered as auspicious tithis;) नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा च प्रतिपत् क्रमात् Jyotistattvam.
An epithet of Gaurī.
N. of a cave; नन्दागुहायामिव नागराजः Bu. Ch.1.19.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
नन्दा f. Delight , Felicity (personified as wife of हर्ष; See. नन्दि) MBh. i , 2597
नन्दा f. prosperity , happiness L.
नन्दा f. a small earthen water-jar (also दिका) L.
नन्दा f. a husband's sister(See. ननान्दृ) L.
नन्दा f. N. of the 3 auspicious तिथिs (1st , 6th , and 11th day of the fortnight) VarBr2S. ic , 2 (also दिकाL. )
नन्दा f. of the 7th day in मार्गशीर्षHcat.
नन्दा f. (in music) of a मूर्छना
नन्दा f. of गौरीHcat.
नन्दा f. of an अप्सरस्Hariv.
नन्दा f. of a daughter of विभीषणL.
नन्दा f. of a girl connected with शाक्य-मुनिBuddh.
नन्दा f. of the mother of 10th अर्हत्of present अव-सर्पिणीL.
नन्दा f. of the wife of गोपाल-वर्मन्Ra1jat.
नन्दा f. of a river flowing near कुबेर's city अलकाMBh. BhP.
नन्दा f. of नन्दSee.
Purana index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
(I)--a celestial R. of शाल्मलिद्वीप, and sacred to Hari; फलकम्:F1: भा. IV. 6. २४-27; V. २०. १०; VII. १४. ३२; VIII. 4. २३.फलकम्:/F sacred to पितृस्. फलकम्:F2: M. २२. १०.फलकम्:/F [page२-199+ २७]
(II)--north of Vedi, sacred to महादेव. Br. III. १३. ८२-3.
(III)--a शक्ति; a goddess enshrined at the हिमा- layan slopes. Br. IV. ४४. ७२; M. १३. ३०.
(IV)--a R. of शाकद्वीप: पार्वती. M. १२२. ३१; वा. ४९. ९२.
(V)--a R. in कैलास. वा. ४१. १८.
Purana Encyclopedia
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
Nandā : f.: Name of a river.
A. Location: In the east (1. 207. 5; 3. 85. 3; 3. 91. 28), on the top of the mountain Kuṇḍoda (nandā ca girimūrdhani) 3. 85. 20-21; on the Hemakūṭa 3. 109. 1-2, i. e. on the Ṛṣabhakūṭa 3. 109. 7.
B. Description: One that destroys the fear of sin (pāpabhayāpahā) 3. 109. 1.
C. Epic events:
(1) During the term of exile Arjuna, while going to the east, saw the river Nandā among many other rivers 1. 207. 7;
(2) While in forest, Yudhiṣṭhira with his followers visited it 3. 109. 1; Lomaśa asked Yudhiṣṭhira to bathe with his brothers in the river Nandā (abhiṣekaṁ vai tasmāt kuru sahānujaḥ/tato nandāplutāṅgas tvam) and then proceed to the river Kauśikī; accordingly Yudhiṣṭhira and his followers (sagaṇaḥ) took bath in the Nandā 3. 109. 18-20.
D. Mythological event: Once gods visited the Nandā and the people rushed to see them; not wishing to be seen by the people Indra and other gods made the region inaccessible 3. 109. 11-12.
E. Reward:
(1) Bathing in the Nandā destroys sin instantly (sadyaḥ pāpmā nihanyate) 3. 109. 18;
(2) By visiting the Nandā even once (sakṛt nandāṁ samāsādya) the soul of a Brāhmaṇa is disciplined (kṛtātmā bhavati dvijaḥ) and, freed of sins, he goes to the world of Śakra 3. 82. 138;
(3) By visiting the Nandā one who is controlled (dāntaḥ) and who does not cause injury to others (ahiṁsakaḥ) is waited upon by the Apsarases in the Nandana 13. 26. 42.
F. Importance: Finds mention in the Daivata-Ṛṣi-Vaṁśa 13. 151. 23, 2.
_______________________________
*1st word in right half of page p371_mci (+offset) in original book.
previous page p370_mci .......... next page p372_mci
Mahabharata Cultural Index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
Nandā : f.: Name of a river.
A. Location: In the east (1. 207. 5; 3. 85. 3; 3. 91. 28), on the top of the mountain Kuṇḍoda (nandā ca girimūrdhani) 3. 85. 20-21; on the Hemakūṭa 3. 109. 1-2, i. e. on the Ṛṣabhakūṭa 3. 109. 7.
B. Description: One that destroys the fear of sin (pāpabhayāpahā) 3. 109. 1.
C. Epic events:
(1) During the term of exile Arjuna, while going to the east, saw the river Nandā among many other rivers 1. 207. 7;
(2) While in forest, Yudhiṣṭhira with his followers visited it 3. 109. 1; Lomaśa asked Yudhiṣṭhira to bathe with his brothers in the river Nandā (abhiṣekaṁ vai tasmāt kuru sahānujaḥ/tato nandāplutāṅgas tvam) and then proceed to the river Kauśikī; accordingly Yudhiṣṭhira and his followers (sagaṇaḥ) took bath in the Nandā 3. 109. 18-20.
D. Mythological event: Once gods visited the Nandā and the people rushed to see them; not wishing to be seen by the people Indra and other gods made the region inaccessible 3. 109. 11-12.
E. Reward:
(1) Bathing in the Nandā destroys sin instantly (sadyaḥ pāpmā nihanyate) 3. 109. 18;
(2) By visiting the Nandā even once (sakṛt nandāṁ samāsādya) the soul of a Brāhmaṇa is disciplined (kṛtātmā bhavati dvijaḥ) and, freed of sins, he goes to the world of Śakra 3. 82. 138;
(3) By visiting the Nandā one who is controlled (dāntaḥ) and who does not cause injury to others (ahiṁsakaḥ) is waited upon by the Apsarases in the Nandana 13. 26. 42.
F. Importance: Finds mention in the Daivata-Ṛṣi-Vaṁśa 13. 151. 23, 2.
_______________________________
*1st word in right half of page p371_mci (+offset) in original book.
previous page p370_mci .......... next page p372_mci