सामग्री पर जाएँ

नरककुण्ड

विकिशब्दकोशः तः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः

[सम्पाद्यताम्]

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

नरककुण्डम्, क्ली, (नरकस्य कुण्डम् ।) यातनास्थानम् । तद्यथा, यम उवाच । “नरकाणाञ्च कुण्डानि सन्ति नानाविधानि च । नानापुराणभेदेन नामभेदानि तानि च ॥ विस्तृतानि गभीराणि क्लेशदानि च जीविनाम् । भयङ्कराणि घोराणि हे वत्से ! कुत्सितानि च ॥ षडशीतिश्च कुण्डानि संयमन्याञ्च सन्ति च । निबोध तेषां नामानि प्रसिद्ध्वानि श्रुतौ सति ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे । २७ । २८ अध्यायौ ॥

वाचस्पत्यम्

[सम्पाद्यताम्]

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

नरककुण्ड¦ न॰ यातनास्थानभेदे
“यन उवाच नरका-णाञ्च कुण्डानि सन्ति नानाविधानि च। नानापुराण-भेदेन नामभेदानि तानि च। भयङ्कराणि घोराणिहे वत्स! कुत्सितानि च। षडशीतिश्च कुण्डानि संयम-न्याञ्च सन्ति च। निबोध तेषां नामानि प्रसिद्धानि श्रुतौस्मृतौ” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिख॰

२७ ।

२८ अ॰। नरकभेदकुण्डानि पापभेदात् तत्र गामिनः

१ वह्निकुण्डम्--कटुबाचा बान्धबोत्पीड्कः।

२ तप्तकुण्डम्--ब्राह्मणातिथिभोजनाप्रदायी।

३ क्षारकुण्डम्--निषिद्धदिने वस्त्रे क्षारसंयोजकः।

४ विट्कुण्डम्--ब्रह्मवृत्त्यपहारकः।

५ मूत्रकण्डम्--परतडागं स्वनित्वोत्सर्जकः।

६ श्लेष्मकुण्डम्--एकाकी मिष्टभोजी।

७ गरकुण्डम्--पितृमातृगुरुभार्य्याद्यपोषकः।

८ दूषिकाकुण्डम्--अतिथिं दृष्ट्वा वक्रचक्षुःकारी।

९ वसाकुण्डम्--विप्राय प्रतिश्रुत्य तद्द्रव्यमन्यस्मै दाता। [Page3972-b+ 41]

१० शुक्रकुण्डम्--परस्त्रीगामी ना परपुंगामिनी च स्त्री।

११ असृक्कुण्डम्--गुर्वादिताडकस्तद्रक्तस्रावकश्च।

१२ अश्रुकुण्डम्--हरिसङ्गीतैरुदद्गायद्गद्गदभक्तोपहासकृत्।

१३ गात्रमलकुण्डम्--शश्वदशुद्धचित्तः खलताकारी च।

१४ कर्णविट्कुण्डम्--बधिरोपहासकृत्।

१५ मज्जकुण्डम्--लोभात् स्वभोजनार्थं जीवहन्ता।

१६ मांसकुण्डम्--अर्थलोभात् कन्याविक्रेता।

१७ नखकुण्डम्--श्राद्धोपबासादिषु संयमत्यागी।

१८ लोमकुण्डम्--श्राद्धोपबासादिषु संयमत्यागी।

१९ केशकुण्डम्--सकेशपार्थिवशिवलिङ्गार्चकः।

२० अस्थिकुण्डम्--विष्णुपदे पितृपिण्डादायो।

२१ ताम्रकुण्डम्--गुर्विणीगामी।

२२ लौहकुण्डम्--ऋतुस्नाताऽवीरयोरन्नभोजी।

२३ तीक्ष्णकण्टककुण्डम्--कटुवाचा स्वामितर्जिका स्त्री।

२४ विषकुण्डम्--विषेण जीवहन्ता।

२५ घर्मकुण्डम्--सघर्भहस्तेन देवद्रव्यस्पर्शी।

२६ तप्तसुराकुण्डम्--शूद्रानुज्ञातः शूद्रान्नभोजी।

२७ प्रतप्ततैलकुण्डम्--दण्डेन वृषताडकः।

२८ कुन्तकुण्डम्--कुन्तलौहवडिशैर्जीवहन्ता।

२९ कृमिकुण्डम्--वृथामांसमत्स्यभुग्विप्रो हरेरनैवेद्यभुक् च।

३० पूयकुण्डम्--शूद्रयाजी तस्य श्राद्धभुक् तच्छवदाही च।

३१ सर्पकुण्डम्--श्रीकृष्णपदचिह्नमस्तक्स्य सर्पस्य हन्ता।

३२ ग्रशककुण्डम्--विधिं हित्वा क्षुद्रजन्तुहन्ता।

३३ दंशकुण्डम्--विधिं हित्वा जीवहन्ता।

३४ गरलकुण्डम्--मक्षिकां हत्वा मधुग्राही।

३५ वज्रदंष्ट्रकुण्डम्--अदण्ड्यविप्रयोर्दण्डकृत् नृपः।

३६ वृश्चिककुण्डम्--अर्थलोभात् प्रजादण्डकृत् नृपः।

३७ शरकुण्डम्--शस्त्रधारी धावकः सन्ध्याहरिभक्ति-हीनश्च ब्राह्मणः।

३८ शूलकुण्डम्--शस्त्रधारी धावकः सन्ध्याहरिभक्ति-हीनश्च ब्राह्मणः।

३९ खङ्गकुण्डम्--शस्त्रधारी धावकः सन्ध्याहरिभक्ति-हीनश्च ब्राह्मणः।

४० गोलकुण्डम्--अल्पदोषेण कारायां प्रजाबन्धनकृत् नृपा।

४१ नक्रकुण्डम्--जलादुत्थितनक्रादिहन्ता।

४२ काककुण्डम्--कामेन परस्त्रीवक्षःश्रोण्यास्यद्रष्टा।

४३ सञ्चालकुण्डम्--स्वर्णचौरः।

४४ वाजकुण्डम्--ताम्रलौहचौरः।

४५ वज्रकुण्डम्--भूदेवदेवद्रव्ययोश्चौरः।

४६ तप्तपाषाणकुण्डम्--देवद्विजयोरौप्यगोवस्त्राणां चौरः।

४७ तीक्ष्णपाषाणकुण्डम्--देवद्विजयोःपित्तलकांस्यपात्रचौरः। [Page3973-a+ 38]

४८ लालाकुण्डम्--वेश्यान्नभुक् तद्वृत्तिजीवी च।

४९ मसीकुण्डम्--म्लेच्छसेवी मसीजीवी च व्राह्मणः।

५० चूर्णकुण्डम्--देवद्विजयोः शस्यताम्बूलासनचौरः।

५१ चक्रकुण्डम्--विप्रद्रव्यं हृत्वा चक्रकारो।

५२ वक्रकुण्डम्--विप्रबान्धवयोर्वक्रताचारी।

५३ कूर्मकुण्डम्--हरिशयने कूर्ममांसभुक् ब्राह्मणः।

५४ ज्वालाकुण्डम्--देवद्विजयोर्घृततैलादिहृत्।

५५ भस्मकुण्डम्--देवद्विजयोर्घृततैलादिहृत्।

५६ दण्डकुण्डम्--देवद्विजयोर्द्धात्रीगन्धतैलद्रव्याणामपहर्त्ता

५७ तप्तशूर्म्मीकुण्डम्--बलखलत्वादिना परभूमिहरः।

५८ असिपत्रकुण्डम्--अर्थलोभात् स्वड्गेन नरथाती।

५९ क्षुरधारकुण्डम्--ग्रामनगरादिदाहकारी।

६० सूचीमुखकुण्डम्--परकर्णे मुखं दत्त्वा परनिन्दकःपरदोषोद्द्वोषी वेदब्राह्मणनिन्दकश्च।

६१ गोधामुखकुण्डम्--गृहं भित्त्वा वस्तुगोच्छागमेषचौरः।

६२ नक्रमुखकुण्डम्--सामान्यद्रव्यचौरः।

६३ गजदंशकुण्डम्--गजतुरगनरचौरः।

६४ गोमुखकुण्डम्--गोर्जलपानवारकः। कुम्भीपाककुण्डम्--गोस्त्रीभिक्षुभ्रूणब्रह्महाऽगम्यागामी दी-क्षासन्ध्याहीनस्तीर्थप्रतिग्राही ग्रामयाजी देवलः शूद्र-सूपकारी वृषलीपतिश्च।

६६ कालसूत्रकुण्डम्--नेश्यान्नभुक् तत्संसर्गी च।

६७ अवटोदकुण्डम्--कुलटादिषड्वेश्यागामी द्विजः।

६८ अरुन्तुदकुण्डम्--चन्द्रसूर्यग्रहणे निषिद्धकाले भोजी।

६९ पांशुभोजकुण्डम्--एकस्मै वाक्प्रदत्तकन्याया दोषं विनाअन्यस्मै दाता।

७० पाशवेष्टकुण्डम्--दत्तापहारी।

७१ शूलप्रोतकुण्डम्--अभक्त्या शिवलिङ्गपूजकः।

७२ प्रकम्पनकुण्डम्--विप्रदण्डकृत् तत्कम्पकृद्भयदायी च।

७३ उल्कामुखकुण्डम्--सकोपवदना स्वामिनि कतुवादिनी।

७४ अकूपकुण्डम्--शूद्रभोग्या व्राह्मणी।

७५ वेदनकुण्डम्--पञ्चषट्पुङ्गमनात् वेश्या।

७६ दण्डताडनकुण्डम्--सप्ताष्टपुंगमनात् रण्डा।

७७ जालबद्धकुण्डम्--अष्टाधिकपुंगमनात् महावेश्या।

७८ देहचूर्णकुण्डम्--पुंद्वयगमनात् कुलटा।

७९ दलमकुण्डम्--चतुःपुंगमनात् स्वैरिणी वृषली च।

८० शोषणकुण्डम्--त्रिपुंगमनात् धृष्टा पुंश्चली।

८१ कषकुण्डम्--सवर्णपरटारगामी। [Page3973-b+ 38]

८२ सूर्पकुण्डम्--व्राह्मणीगमनकारको क्षत्रियोवैश्यश्च।

८३ ज्वालामुखकुण्डम्--करे तुलसीगङ्गाजलदेवशिलाश्च धृत्वाप्रतिज्ञाकृत्तदपालको मिथ्याशषथी मित्रद्रोही विश्वा-सघाती मिथ्यासाक्ष्यदश्च।

८४ जिक्ष्मंकुण्डम्--नित्यक्रियाहीनो देवयजनेऽनास्थिकोम-न्दोपहासी च।

८५ धूमान्धकुण्डम्--देवविप्रयोर्धनहारी।

८६ नागवेष्टनकुण्डम्--वैद्यदैवज्ञवृत्तिहारी लाक्षालोहव्या-पारी रसादिविक्रयी च ब्राह्मणः”।

शब्दसागरः

[सम्पाद्यताम्]

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

नरककुण्ड¦ n. (-ण्डं) A well or pit in Tartarus, eighty-six such are enu- merated. E. नरक, and कुण्ड a pit.

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

नरककुण्ड/ नरक--कुण्ड n. a pit in hell for tormenting the wicked (86 in number) BrahmaP.

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=नरककुण्ड&oldid=343323" इत्यस्माद् प्रतिप्राप्तम्