निकुम्भ
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
निकुम्भः, पुं, कुम्भकर्णपुत्त्रः । (यथा, रामायणे । ६ । ७५ । ४६ । “स कुम्भञ्च निकुम्भञ्च कुम्भकर्णात्मजावुभौ । प्रेषयामास संक्रुव्वो राक्षसैर्बहुभिः सह ॥”) दन्तिकावृक्षः । इति मेदिनी । भे, १७ ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “चित्रादन्ती निफुम्भः स्यादुपचित्रा मुकूलकः । दाक्षायणी विशल्या च तथोडुम्बरपर्ण्यपि ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) (प्रह्लादस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ६५ । १९ । “प्रह्लादस्य त्रयः पुत्त्राः ख्याताः सर्व्वत्र भारत ! । विरोचनश्च कुम्भश्च निकुम्भश्चेति भारत ! ॥” दनोः पुत्त्राणामन्यतमः । यथा, तत्रैव । १ । ६५ । २५ । “निचन्द्रश्च निकुम्भश्च कुपटः कपटस्तथा । शरभः शलभश्चैव सूर्य्याचन्द्रमसौ तथा । एते ख्याता दनोर्व्वंशे दानवाः परिकीर्त्तिताः ॥” स्वनामख्यातः क्षत्त्रियविशेषः । इति सह्याद्रि- खण्डे । ३४ । ४४ ॥ महादेवस्य पार्श्वानुचर- विशेषः । यथा, हरिवंशे । २९ । ४५ । “पार्श्वे तिष्ठन्तमाहूय निकुम्भमिदमब्रवीत् । गणेश्वरपुरीं गत्वा शून्यां वाराणसों कुरु ॥” तथा च रघुः । २ । ३५ । “अवेहि मां किङ्करमष्टमूर्त्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम् ॥” स्कन्दस्य सैनिकविशेषः । यथा, महाभारते । ९ । ४५ । ५३ । “शृणु नामानि चाप्येषां येऽन्ये स्कन्दस्य सैनिकाः । विविधायुधसम्पन्नाश्चित्राभरणवर्म्मिणः । शङ्कुकर्णो निकुम्भश्च पद्मः कुमुद एव च ॥” हर्य्यश्वपुत्त्रविशेषः । यथा, हरिवंशे । १२ । २ । “धौन्धुमारिर्दृढाश्वस्तु हर्य्यश्वस्तस्य चात्मजः । हर्य्यश्वस्य निकुम्भोऽभूत् क्षत्त्रधर्म्मरतः सदा ॥”)
अमरकोशः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
निकुम्भ पुं।
वज्रदन्ती
समानार्थक:मकूलक,निकुम्भ,दन्तिका,प्रत्यक्श्रेणी,उदुम्बरपर्णी
2।4।144।2।1
वायसोली स्वादुरसा वयस्थाथ मकूलकः। निकुम्भो दन्तिका प्रत्यक्श्रेण्युदुम्बरपर्ण्यपि॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलसजीवः, ओषधिः
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
निकुम्भ¦ पु॰ नि + कुभि--अच्।
१ दन्तीवृक्षे
२ कुम्भकर्णराक्षस-पुत्रभेदे च मेदि॰।
“स कुम्भञ्च निकुम्भञ्च कुम्भकर्णा-त्मजाबुभौ” रामा॰ लङ्का॰
७५ ।
४६ श्लो॰।
३ दानवभेदे
“निचन्द्रश्च निकुम्भश्च कुपटः कपटस्तथा” भा॰ आ॰
७५ अ॰। प्रह्णादस्य
४ पुत्रभेदे
“प्रह्णादस्य त्रयः पुत्राःख्याताः सर्वत्र भारत!। विरोचनश्च कुम्भश्च निकु-न्भश्चेति भारत!” भा॰ आ॰
६० अ॰।
५ हर्य्यश्वनृप-पुत्रे
“हर्य्यश्वथ्य निकुम्भोऽभूत् क्षात्रधर्मरतःमदा” हरिवं॰
१२ अ॰।
६ विश्वदेवभेदे
“विश्वदेवाश्चविश्वायां धर्माज्जाता इति श्रुतिः” इत्युपक्रमे
“विश्वावसु-सुपर्वाणौ निकुम्भश्च महायशाः” हरिवं॰
२०
४ अ॰। तत्र निकुम्भ इत्यत्र विष्कुम्भ इति पाठान्तरम्।
७ कुरुसे-नाधिपान्तर्गते नृपभेदे
“दुःशासनो निकुम्भश्च कुण्डभेदीपराक्रमी” भा॰ द्रो॰
१५
६ अ॰।
८ कुमारामुचरभेदे
“शङ्कु-कर्णो निकुम्भश्च पद्मः कुमुद एव च” भा॰ श॰
७६ अ॰ तत्-सेनाध्यक्षोक्तौ।
९ राक्षसेशे शिवानुचरभेदे
“पार्श्वेतिष्ठन्तमाहूय निकुम्भमिदमब्रवीत्। राक्षसेश! पुरींनत्वा शून्यां वाराणसीं कुरु” हरिवं॰
२९ अ॰
“अयेहिमां किङ्करमष्टमूर्त्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम्” रघुः
१० दन्तीवृक्षे स्त्री गौरा॰ ङीष् वा राजनि॰।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
निकुम्भ¦ m. (-म्भः)
1. The son of KUMBHAKARN4A, the brother of R4AVAN4A.
2. A plant, (Croton polyandrum) E. कु the earth, भू to be, affix खच्, and नि prefixed.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
निकुम्भः [nikumbhḥ], 1 N. of an attendant of Śiva; R.2.35.
N. of the father of Sunda and Upasunda.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
निकुम्भ/ नि-कुम्भ m. Croton Polyandrum (also f( ई). L. )
निकुम्भ/ नि-कुम्भ m. N. of a दानव(son of प्रह्लादand brother of कुम्भ, father of सुन्दand उपसुन्द) MBh.
निकुम्भ/ नि-कुम्भ m. of a राक्षसR.
निकुम्भ/ नि-कुम्भ m. of a son of कुम्भ-कर्णL.
निकुम्भ/ नि-कुम्भ m. of an attendant of either शिव( Hariv. )or स्कन्द( MBh. )
निकुम्भ/ नि-कुम्भ m. of one of the विश्वेदेवाs Hariv. ( विस्कुम्भुC. )
निकुम्भ/ नि-कुम्भ m. of a hero on the side of the कुरुs MBh.
निकुम्भ/ नि-कुम्भ m. of a king of अ-योध्या(son of हर्य्-अश्वand father of संहताश्वor वर्हणाश्व) Hariv. Pur.
Purana index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
(I)--the son of हर्यश्व and father of बर्हणाश्व फलकम्:F1: भा. IX. 6. २४-25; M. १२. ३३; Vi. IV. 2. ४५.फलकम्:/F (सम्हताश्व-वा। प्।: अमिताश्व-वि। प्।); killed in the राम-Ra1van2a war; फलकम्:F2: भा. IX. १०. १८; Br. III. ६३. ६४.फलकम्:/F deep in क्षत्रिय धर्म। फलकम्:F3: वा. ८८. ६२-63.फलकम्:/F
(II)--a ब्रह्मराक्षस and son of स्फूर्ज residing in Sutalam. Br. II. २०. २१; III. 7. ९५; वा. ५०. २१; ६९. १३०.
(III)--a son of Bala. Br. III. 6. ३३.
(IV)--a गणेश who appeared in a dream to a Brahmana in King दिवोदास's time and asked his wor- ship to be conducted at the city gate; conferred benefits on all except the queen who wanted a son. सुयशा, the queen of दिवोदास propitiated Nikumbha with rich offerings; [page२-236+ २७] the enraged king destroyed the temple and the deity cursed the city to be ruined, informed शिव of this; from that time the temple became that of the Lord Avimukta. Br. III. ६७. २८ to the end; वा. ९२. २५-59.
Purana Encyclopedia
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
NIKUMBHA I : A very mighty Rākṣasa. Son of Kum- bhakarṇa (Rāvaṇa's brother) by his wife Vajramālā. He had an elder brother called Kumbha.
When Kumbha was killed in the Rāma-Rāvaṇa war Nikumbha rushed to the front line and fought fiercely, and he was killed by Hanūmān. (Vālmīki Rāmāyaṇa, Yuddha Kāṇḍa, Canto 77).
_______________________________
*1st word in left half of page 538 (+offset) in original book.
NIKUMBHA II : Third son of Prahlāda. (Ādi Parva, Chapter 63, Verse 19).
_______________________________
*2nd word in left half of page 538 (+offset) in original book.
NIKUMBHA III : An asura born in the dynasty of Hiraṇ- yakaśipu. Sunda and Upasunda were his sons. (Ādi Parva, Chapter 208, Verse 2).
_______________________________
*3rd word in left half of page 538 (+offset) in original book.
NIKUMBHA IV : A warrior of Subrahmaṇya (Śalya Parva, Chapter 45, Verse 58).
_______________________________
*4th word in left half of page 538 (+offset) in original book.
NIKUMBHA V : A king born in the Ikṣvāku dynasty. He was the son of Haryaśva and the father of Saṁhitāśva (Brahmāṇḍa Purāṇa, Chapter 1).
_______________________________
*5th word in left half of page 538 (+offset) in original book.
NIKUMBHA VI : Another form of Gaṇapati. The following story about him in the Nikumbha state is told in Vāyu Purāṇa.
Suyaśā, wife of Divodāsa used to worship in the Nikumbha temple of Vārāṇasī for the sake of a child. As the worship did not yield the desired effect, Divodāsa smashed the idol in the temple into pieces. Then Nikumbha cursed that Vārāṇasī should decline. As a result of the curse the Hehayas like Tālajaṅgha and others destroyed Vārāṇasī and drove Divodāsa away from there. At last the Nikumbha temple was rebuilt and Vārāṇasī became prosperous again.
_______________________________
*6th word in left half of page 538 (+offset) in original book.