निरृति
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
निरृतिः, स्त्री, (निर्नियता ऋतिर्घृणा अशुभं वा यत्र ।) अलक्ष्मीः । इत्यमरः । १ । ८ । २ ॥ (यथा, महाभारते । १ । ८७ । ९ । “अरुन्तुदं परुषं तीक्ष्णवाचं वाक्कण्टकैर्व्वितुदन्तं मनुष्यान् । विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां सुखे निबद्धां निरृतिं वहन्तम् ॥”) अस्या उपाख्यानं यथा, -- “समुद्रमथनाद्यानि रत्नान्यापुः सुरोत्तमाः । श्रेष्ठञ्च कौस्तुभं तेषु विष्णवे प्रददुः सुराः ॥ यावदङ्गीचकारासौ लक्ष्मीं भार्य्यार्थमात्मनः । तावद्विज्ञापयामास लक्ष्मीस्तं चक्रपाणिनम् ॥ लक्ष्मीरुवाच । असंस्कृत्य कथं ज्येष्ठां कनिष्ठा परिणीयते । तस्मान्ममाग्रजामेतामलक्ष्मीं मधुसूदन ! ॥ विवाह्योद्वह मां पश्चादेष धर्म्मः सनातनः । (पापदेवता । यथा, ऋग्वेदे । १० । १६५ । १ । “दूतो निरृत्या इदमाजगाम ।” “निरृत्याः पापदेवताया दूतोऽनुचरः ।” इति तद्भाष्ये सायनः ॥)
निरृतिः, त्रि, (निर्गता ऋतिरशुभं यस्मात् ।) निरुपद्रवः । इति धरणिः ॥ दिक्पालविशेषे, पुं । इति मेदिनी । ते, ११६ ॥ स तु नैरृत- कोणाधिपतिः । तस्य विवरणं यथा, -- “पूर्ब्बस्यान्तु सुकान्तस्य रक्षकूटाह्वयो गिरिः । यत्रास्ते सततं देवो निरृती राक्षसेश्वरः ॥ खड्गहस्तो महाकायो वामे चर्म्मधरस्तथा । जटाजूटसमायुक्तः प्रांशुकृष्णाचलोपमः ॥ द्विभुजः कृष्णवस्त्रस्तु गर्द्दभोपरिसंस्थितः । प्रान्तोपान्तौ विन्दुसर्गसहितौ वादिरेव च ॥ नैरृत्यं कथितं बीजं तेन तं परिपूजयेत् । रक्षकूटं समारुह्य निरृतिं राक्षसेश्वरम् ॥ यः पूजयेद्विधानेन चण्डिकां राक्षसेश्वरीम् । न तस्य राक्षसेभ्योऽस्ति भयं वापि कदात्तन ॥ राक्षसाश्च पिशाचाश्च वेताला गणनायकाः । तं दृष्ट्वा पुरुषं राजन् ! सर्व्वदैव प्रबिभ्यति ॥” इति कालिकापुराणे ८१ अध्यायः ॥ (राक्षसः । यथा, ऋग्वेदे । ८ । २४ । २४ । “वेत्था हि निरृतीनां वज्रहस्तपरिवृजम् ॥” मृत्युः । यथा, भागवते । १ । १९ । ४ । “स चिन्तयन्नित्थमथाशृणोद्यथा मुनेः सुतोक्तो निरृ तिस्तक्षकाख्यः ॥”)
अमरकोशः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
निरृति स्त्री।
नारकीया_अश्रीकरम्
समानार्थक:अलक्ष्मी,निरृति
1।9।2।2।4
सङ्घातः कालसूत्रं चेत्याद्याः सत्त्वास्तु नारकाः। प्रेता वैतरणी सिन्धुः स्यादलक्ष्मीस्तु निरृतिः॥
पदार्थ-विभागः : , शेषः
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
निरृति¦ mfn. (-तिः-तिः-ति) Free from violence, tyranny, &c. m. (-तिः) A demi-god and ruler of the south-west quarter: see नैरृति f. (-तिः)
1. Misfortune, calamity.
2. Security, prosperity, immunity from tyranny or violence. E. निर् implying reverse, ऋति good fortune, &c.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
निरृति/ निर्- f. ( निर्-)dissolution , destruction , calamity , evil , adversity RV. etc. etc. (personified as the goddess of death and corruption and often associated with मृत्यु, अ-रातिetc. RV. AV. VS. ; variously regarded as the wife of अ-धर्म, mother of भय, महा-भयand मृत्यु[ MBh. ] or as a daughter of अ-धर्मand हिंसाand mother of नरकand भय[ Ma1rkP. ] ; binds mortals with her cords AV. Br. etc. ; is regent of the south [ AV. ] and of the asterism मूल[ Var. ])
निरृति/ निर्- f. the bottom or lower depths of the earth (as the seat of putrefaction) AV. VS. S3Br.
निरृति/ निर्- m. death or the genius of death BhP.
निरृति/ निर्- m. N. of a रुद्रMBh. Hariv. Pur.
निरृति/ निर्- m. of one of the 8 वसुs Hariv. ( v.l. नि-कृति)
Purana index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
(I)--childless, adopted the twins of Adharma; फलकम्:F1: भा. IV. 8. 2; Vi. 3. १४.फलकम्:/F with his vehicle drawn by men went against कृष्ण taking पारिजात; but soon felt he could not fight कृष्ण and went away quietly; फलकम्:F2: Ib. X. [६५ (v) ४२]; [६६ (v) ३६].फलकम्:/F his town was visited by Arjuna in search of the dead child of the द्वारका Brahmana. फलकम्:F3: Ib. X. ८९. ४४.फलकम्:/F
(II)--one of the western entrances to the city of पुरञ्जन, leading to the country of वैशस; allegorically गुद। भा. IV. २५. ५३; २९. १४.
(III)--a मुहूर्त of the day. Br. III. 3. ४०, ७०; वा. ६६. ४१; १११. ४०.
(IV)--one of the eleven Rudras with sword; फलकम्:F1: M. १७१. ३८; वा. ६६. ६९.फलकम्:/F lord of a दिक् and a राक्षस who came and worshipped ललीता, along with others. फलकम्:F2: Br. IV. २६. ५३; ३०. 9.फलकम्:/F [page२-247+ २८]
(V)--found Kubera overwhelmed by Kujambha and took his sword for war; when he was about to be vanquished, वरुण tied down with noose the two hands of Kujambha; महिष defeated both निरृति and वरुण, releas- ed Kujambha; reported to Indra; फलकम्:F1: M. १५०. ८६, १२६-8, १३०-3.फलकम्:/F beaten by तारक. फलकम्:F2: Ib. १५३. १८०.फलकम्:/F
(VI)--a Vasu; a son of Dharma and सुदेवी. M. १७१. ४७.
(VII)--as a लोकपाल. M. २६६. २२.
(VIII)--the God of the South-west. वा. १०८. ३१.
Purana Encyclopedia
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
Nirṛti : m.: Name of a mountain (?).
Mentioned in the Tīrthavaṁśa narrated by Aṅgiras 13. 26. 3; described as the mountain of the gods; by visiting it (?) one is freed of the sin of killing a Brāhmaṇa (nirṛtiṁ devaparvatam/…brahmahatyā viśudhyati) 13. 26. 40.
_______________________________
*2nd word in right half of page p375_mci (+offset) in original book.
Mahabharata Cultural Index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
Nirṛti : m.: Name of a mountain (?).
Mentioned in the Tīrthavaṁśa narrated by Aṅgiras 13. 26. 3; described as the mountain of the gods; by visiting it (?) one is freed of the sin of killing a Brāhmaṇa (nirṛtiṁ devaparvatam/…brahmahatyā viśudhyati) 13. 26. 40.
_______________________________
*2nd word in right half of page p375_mci (+offset) in original book.