निर्घात
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
निर्घातः, पुं, (निर् + हन + घञ् ।) वाय्वभिहत- वायुप्रपतनजन्यशब्दविशेषः । यथा, -- “वायुनाभिहते वायौ गगनाच्च पतत्यधः । प्रचण्डघोरनिर्घोषो निर्घात इति कथ्यते ॥” इति शब्दमाला ॥ अपि च । “यदान्तरीक्षे बलवान् मारुतो मरुताहतः । पतत्यधः स निर्घातो जायते वायुसम्भवः ॥” इति ज्योतिषम् ॥ (एतस्य लक्षणादिकं यथा, बृहत्संहितायां ३९ अध्याये । “पवनः पवनाभिहतो गगनादवनौ यदा समा- पतति । भवति तदा निर्घातः स च पापो दीप्तविहग- रुतः ॥ अर्कोदयेऽधिकरणिकनृपधनियोधाङ्गना- बणिग्वेश्याः । आप्रहरांशेऽजाविकमुपहन्याच्छूद्रपौरांश्च ॥ आमध्याह्नाद्राजोपसेविनो ब्राह्मणांश्च पीड- यति । वैश्वजलदांस्तृतीये चौरान् प्रहरे चतुर्थे च ॥ अस्तं याते नीचान् प्रथमे यामे निहन्ति शस्यानि । रात्रौ द्वितीययामे पिशाचमङ्घान्निपीडयति ॥ तुरगकरिणस्तृतीये विनिहन्याद्यायिनश्चतुर्थे च । भैरवजर्जरशब्दे याति यतस्तां दिशं हन्ति ॥”)
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
निर्घात¦ पु॰ निर् + हम--घञ्। पवगाहतपसगस्य{??}गाद्-[Page4092-b+ 38] मूमौ पतयजन्ये शब्दभेदे तल्लक्षणादिकं वृ॰ सं॰
३९ अ॰उक्तं यथा
“पवनः एवनाभिहतो गगनादवनौ यदासमापतति। भवति तदा निर्घातः स च पापो दीप्त-विहगरुतः। सर्कोदयेऽधिकरणिकनृपधनियोधाङ्गना-वणिग्वेश्याः। आ प्रहरात्सोऽजाविकमुपहन्याच्छूद्रपौ-रांश्च। आ मध्याह्नाद्राजोपसेविनो ब्राह्मणांश्च पीडयति। वैश्यजलदांस्तृतीये चौरान् प्रहरे चतुर्थे च। अस्तंयाते नीचान् प्रथमे यामे निहन्ति सस्यानि। रात्रौद्वितीययामे पिशाचसङ्गान्निपीडयति। तुरनकरिण-स्तृतीये विनिहन्याद्यायिनश्चतुर्थे च। भैरवजर्जरशब्दोयाति यतस्तां दिशं हन्ति”।
“निर्घाते भूमिचलनेज्योतिषाञ्चोपसर्जने। एतानाकालिकान् विद्यादनध्या-या{??}तावपि” मनुः।
“निर्घातोग्रैः कुञ्जलीनान् जि-घांसुः” रघुः।
“उल्कापाते च निर्घात तथैवाकालव-र्षणे। छिद्रे सूर्ये विनिर्दिष्टे न कुर्य्यान् मङ्गलक्रियामृ” ज्योतिषतत्त्वे गर्गः।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
निर्घात¦ m. (-तः)
1. A gust of wind, a hurricane, a whirlwind.
2. The noise of contending vapours in the heavens.
3. An earthquake.
4. Destruction. E. निर् forth, हन् to drive, affix घञ्, घात substitu- ted for the radical.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
निर्घातः [nirghātḥ], 1 Destruction.
A whirlwind, a violent gust of wind, hurricane.
The noise of contending winds (vapours ?) &c. in the sky; कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्घात- वातः Ve.1.22; निर्घातोग्रैः कुञ्जलीनाञ् जिघांसुर्ज्यानिर्घोषैः क्षोभया- मास सिंहान् R.9.64; Ms.1.38;4.15,7; Y.1.145; (वायुना निहतो वायुर्गगनाच्च पतत्यधः । प्रचण्डघोरनिर्घोषो निर्घात इति कथ्यते ॥.)
An earth-quake.
A thunderstroke; निर्घातश्च महानासीत् साकं च स्तनयित्नुभिः Bhāg.1.14.15.
A stroke in general; अहह दारुणो दैवनिर्घातः U.2.
An unusual event boding calamity (उत्पात); तस्मिन्मुहूर्ते संप्राप्ते निर्घाताश्चापतन्मुहुः Mb.3.4.23; Ms.1.38; Bhāg.3.17.8.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
निर्घात/ निर्-घात m. (fr. Caus. of हन्)removal , destruction TS. A1past.
निर्घात/ निर्-घात m. whirlwind , hurricane , thunderstorm , earthquake etc. ( ifc. f( आ). ) Gaut. Mn. MBh. etc.
निर्घात/ निर्-घात m. N. of a दानवKatha1s.
निर्घात (fr. Caus. )See. s.v.