नृपसभ

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

नृपसभम्, क्ली, (नृपाणां सभा । “सभा राजा- मनुष्यपूर्ब्बा ।” २ । ४ । २३ । इति क्लीवत्वम् ।) नृपाणां शाला संहतिर्व्वा । इत्यमरभरतौ ॥

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

नृपसभ(भा)¦ न॰ स्त्री नृपाणां सभा
“राजामनुष्यपूर्य्येति” पा॰ राजपर्य्यायग्रहणात् क्रीवत्वम्। बहूनां नृपाणांसभायाम्। एकस्य सभायां तु स्त्री। तत्सभाप्रकारश्चऔशनसनीतिपरिशिष्टे

१ अ॰ उक्तो यथा
“राज्ञा राजसभा कार्य्या सुगुप्ता च मनोरमा। त्रि-कौष्ठैः पञ्चकीष्ठैर्वा सप्तकोष्ठैः सुविस्तृता। दक्षिणोदक्तथा दीर्धा प्राक प्रत्यग द्विगुणाऽथ वा। त्रिगुणा वायथाकाममेकभूमिर्द्विभूमिका। त्रिभूमिका वा कर्त्तव्यासोपकार्य्याशिरोगृहा। परितः परिकोष्ठेषु वातायनविरास्त्रिता। पार्श्वकोष्ठात्तु द्विगुणा मध्यकोष्ठेषु वि-स्तृता। पञ्चमांशाधिकं त्वौच्च्यं मध्यकोष्ठस्य विस्तरात्। विस्तारेण समं त्वौच्चत्रं पञ्चमांशाधिकं तु वा। कोष्ठ-कानां च भूमिं च यदि वा तत्र कारयेत्। द्विभूमिकेपार्श्वकोष्ठे मध्यमं त्वेकभूमिकम्। पृथक्स्तम्भा तु सत्कोष्ठा चतुर्मार्गानमा शुभा। जलोद्वारादियन्त्रैश्च युतासुखरयन्त्रकैः। वातप्रेरकयन्त्रैश्च यन्त्रौ कालप्रयो-धकैः। प्रतिष्टिता च सादर्शैस्तथा च प्रतिरूपकैः। एवंविधा राजसभा यन्त्रार्था कार्यदर्शने। तथाविधा-मात्यसेख्यश्चभ्याधिकृतशालिकाः। कर्चव्याः प्रागुदक्चितास्तदर्थाश्च पृथक् वृषक्। शतहस्तमिर्ता भूमिं[Page4142-a+ 38] त्यक्ता राजगृहात् सदा। उदक् द्विशतहस्ता प्राक् सेनासन्निवेशनार्थिका। आराद्राजगृहस्यैव प्रजानां निल-यानि च। सधनिश्रेष्ठिकाननुक्रभतश्च सदा ततः। सम-न्ताच्च चतुर्दिक्षु विन्यसेच्च ततःपरम्। प्रकृत्यनुप्रकृतयोह्याधिकारिगणस्ततः। सेनाधिपपदातीनां गणः सादिगणस्ततः। साश्वश्च सगजश्चापि गजपालगणस्ततः। वृहन्नालिकयन्त्राणि ततः सत्वरगोगणः। ततः खगो-ल्मिकगणो ह्यारण्यकगणस्ततः। क्रमादेषां गृहाणिस्युः शोभनानि परे सदा। पान्थशाला ततः कार्य्यासुगुप्ता सजलाशया। सजातीयगृहाणां च समुदायेनपङ्क्तितः। निवेशने पुरे ग्रामे प्रागुदक् सुखमेधते। सजातिपण्यनिवहैरापणे पण्यवेशनम्। धनिकादिक्रमे-णैव राजमार्गस्य पार्श्वतः। एवं हि पत्तनं कुर्य्यात् प्रभंचैव नराधिपः”। तदधिवेशनप्रकारः तत्रैव
“सभायांप्रत्यगर्द्धस्य मध्ये राजासनं भवेत्। दक्षसंस्था वाम-संस्थाः विशेयुः पार्श्वपृष्ठगाः। पुत्राः पौत्राः भ्रातरश्चभागिनेयाश्च पृष्ठतः। दौहित्रा दक्षभागास्तु वामसं-स्थाः क्रमादिमे। पितृव्याः स्वकुलश्रेष्ठाः सभ्याः सेनाधि-पास्तया। स्वाग्रे दक्षिणभागे तु प्राक्संस्थाः पृथना-सनाः। मातामहकुलश्रेष्ठा मन्त्रिणो कान्धवास्तथा। श्वशुराश्चैव श्यालाश्च वामाशे चाधिकारिणः। वाम-दक्षिणपार्श्वस्थो जामाता भगिनीपतिः। स्वसदृशस-मीपे वा स्वार्द्धासनगतः सुहृत्। दौहित्रभागिनेयानांस्थाने स्युर्दत्तकादयः। भागिनेयाश्च दौहित्राःपुत्रादिस्थानसंस्थिताः। यथा पिता तथार्चायां समःश्रेष्ठासने स्थितः। पार्श्वयोरग्रतः सर्वे सेवका मन्त्रिण-स्तथा। परिवारगणाः सर्वेः सर्वेभ्यः पृष्ठसंस्थिताः। स्वर्णदण्डघरौ स्यातां प्रवेशननिवेदकौ। विशिष्टचिह्नधृक्राजा स्वासने प्रवसेत् स्वके। सुभूषणः सुवसनः कवचीमुकुटान्वितः। स्निग्धास्त्रलग्नशस्त्रस्तु सावधानःमनाः सदा”।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

नृपसभ(भा)¦ n. (-भं)
1. An assembly of princes.
2. A palace. E. नृप a king, and सभा an assembly.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

नृपसभ/ नृ-प--सभ n. an assembly of princes or a royal palace L.