पञ्चशिख
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पञ्चशिखः, पुं, (पञ्चा विस्तीर्णा शिखा केश- रादिर्यस्य ।) सिंहः । इति हेमचन्द्रः ॥ धर्म्मस्य हिंसाभार्य्यायां जातो मुनिविशेषः । यथा, -- “धर्म्मस्य भार्य्या हिंसाख्या तस्यां पुत्त्रचतुष्टयम् । सम्प्राप्तं मुनिशार्द्दूल ! योगशास्त्रविचारकम् ॥ ज्येष्ठः सनत्कुमारोऽभूद्द्विर्तीयश्च सनातनः । तृतीयः सनको नाम चतुर्थश्च सनन्दनः ॥ सांख्यवेत्तारमपरं कपिलं वोढुमासुरिम् । दृष्ट्वा पञ्चशिखं श्रेष्ठं योगयुक्तं तपोनिधिम् ॥ ज्ञानयोगं न ते दद्युर्ज्यायांसोऽपि कनीयसाम् ॥” इति वामने ५० अध्यायः ॥ (अस्य अन्यप्रकारोत्पत्तिर्नामनिरुक्तिश्च उक्ता महाभारते । १२ । २१८ । ६ -- १९ । “तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन् महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ सर्व्वसन्न्यासधर्म्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्य्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टसंशयः ॥ ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्विच्छन्तं सुदुर्ल्लभम् ॥ यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम् ॥ आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पञ्चस्रोतसि यः रात्रमास्ते वर्षसहस्रिकम् ॥ यत्र चासीनमागम्य कापिलं मण्डलं महत् । पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ इष्टसत्रेण संपृष्ठो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्व्यक्तिं बुबधे देवदर्शनः ॥ यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्म्मण्डले तस्मिन् प्रतिपेदे तदव्ययम् ॥ तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः ॥ ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत् कुटुम्बिनी । तस्याः पुत्त्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ ॥ ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिञ्च नैष्ठिकीम् । एतत्ते भगवानाह कापिलेयस्य सम्भवम् ॥ तस्य तत् कापिलेयत्वं सर्व्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ सामान्यं जनकं ज्ञात्वा धर्म्मज्ञो ज्ञानमुत्तमम् । उपेत्य शतमाचार्य्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात् । उत्सृज्य शतमाचार्य्यान् पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ॥ पञ्चस्रोतसि निष्णातः पञ्चरात्रविशारदः । पञ्चज्ञः पञ्चकृत् पञ्चगुणः पञ्चशिखः स्मृतः ॥” गायत्रीस्वरूपायां शक्त्यां स्त्री । यथा, देवी- भागवते । १२ । ६ । १०५ । “पानप्रिया पञ्चशिखा पन्नगोपरिशायिनी ॥”)
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पञ्चशिख¦ पु॰ मुनिभेदे तस्योत्पत्त्यादिकं वामनपु॰
५० अ॰उक्तं यथा
“धर्मस्याहिंसा भार्य्या या तस्यां पुत्रचतुष्टयम्। सम्प्राप्तं मुनिशार्दूल। योगशास्त्रविचार-कम्। ज्येष्ठः सनत्कुमारोऽभद्धितीयश्च सनातनः। तृतीयः सनको नाम चतुर्थश्च सनन्दनः। सांख्यवेत्तारमपरं कपिलं वोढुमासुरिम्! दृष्ट्वा पञ्चशिखं श्रेवंयोगयुक्तं तपोनिधिम्। ज्ञानयोगं न ते दद्युर्ज्यायांसोऽपि कनीयसाम्”। भा॰ शा॰
२१
८ अ॰ तस्य नामनिरु-क्तिरन्यथोत्पत्तिश्चोक्ता यथा
“तत्र पञ्चशिखो नाम का-पिलेयो महामुनिः। परिधावन् महीं कृत्स्नां जगाममिथिलामथ। सर्वसन्न्यासधर्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चये। सु पर्य्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टसंशयम्। ऋपीणामाहु-रेकं यं कामादवसितं नृषु। शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्वि-च्छन्तं सुदुर्लभम्। यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षिंप्रजापतिम्। स मन्ये तेन रूपेण विस्मापयति हि स्व-यम्। आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम्। पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम्। यत्र चा-सीनमागम्य कापिलं मण्डलं महत्। पञ्चस्रीतसि नि-ष्णातः पञ्चरात्रविशारदः। पञ्चज्ञः पञ्चकृत् पञ्चगुणः[Page4196-a+ 38] पञ्चशिखः स्मृतः। पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं न्यवे-दयत्। इष्टसत्रेण सम्पृष्टो भूयश्च तपसासुरिः। क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं वुबुघे देवदर्शनः। यत्तदेकाक्षरंब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते। आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम्। तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मनुष्योवयसा भृतः। ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी। तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबतिस्तनौ। ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिञ्च नैष्ठिकीम्। एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य सम्भवम्। तस्य तत्का-पिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम्”।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पञ्चशिख¦ m. (-खः)
1. A lion.
2. The name of a Muni, the son of DHA- RMA by HINSA
4. E. पञ्च spreading, शिखा a crest or mane.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पञ्चशिख/ पञ्च--शिख mfn. " 5-crested " , having tufts of hair on the head (as an ascetic) MBh. (613953 खी-कृतmfn. made an -aascetic Bhartr2. )
पञ्चशिख/ पञ्च--शिख m. a lion L.
पञ्चशिख/ पञ्च--शिख m. N. of a सांख्यteacher (called also -मुनि, a pupil of आसुरि) MBh. Va1yuP. etc.
पञ्चशिख/ पञ्च--शिख m. of an attendant of शिवKatha1s.
पञ्चशिख/ पञ्च--शिख m. of a गन्धर्वL.
Purana index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
(I)--a ब्रह्मऋषि फलकम्:F1: M. १०२. १८.फलकम्:/F of the eighth द्वापर. फलकम्:F2: वा. २३. १४१.फलकम्:/F
(II)--a son of ब्रह्मा. वा. १०१. ३३८.
Purana Encyclopedia
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
PAÑCAŚIKHA : A sage of ancient times. The Purāṇas give the following details about him.
He was a disciple of Āsuri. He was brought up breast- fed by Kapilā, wife of Āsuri and so he was known as Kāpila also. He dwelt in Pañcasrotas and performed a Yāga for a thousand years and got his name Pañcaśikha. He went to the assembly of the learned king Janaka and entered into a polemic contest with him and defeated him. The defeated King gave Pañcaśikha great respect and he lived in the court of Janaka as his Guru for a number of years. (Chapter 218, Śānti Parva).
_______________________________
*2nd word in right half of page 553 (+offset) in original book.