यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

पञ्चशिखः, पुं, (पञ्चा विस्तीर्णा शिखा केश- रादिर्यस्य ।) सिंहः । इति हेमचन्द्रः ॥ धर्म्मस्य हिंसाभार्य्यायां जातो मुनिविशेषः । यथा, -- “धर्म्मस्य भार्य्या हिंसाख्या तस्यां पुत्त्रचतुष्टयम् । सम्प्राप्तं मुनिशार्द्दूल ! योगशास्त्रविचारकम् ॥ ज्येष्ठः सनत्कुमारोऽभूद्द्विर्तीयश्च सनातनः । तृतीयः सनको नाम चतुर्थश्च सनन्दनः ॥ सांख्यवेत्तारमपरं कपिलं वोढुमासुरिम् । दृष्ट्वा पञ्चशिखं श्रेष्ठं योगयुक्तं तपोनिधिम् ॥ ज्ञानयोगं न ते दद्युर्ज्यायांसोऽपि कनीयसाम् ॥” इति वामने ५० अध्यायः ॥ (अस्य अन्यप्रकारोत्पत्तिर्नामनिरुक्तिश्च उक्ता महाभारते । १२ । २१८ । ६ -- १९ । “तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन् महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ सर्व्वसन्न्यासधर्म्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्य्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टसंशयः ॥ ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्विच्छन्तं सुदुर्ल्लभम् ॥ यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम् ॥ आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पञ्चस्रोतसि यः रात्रमास्ते वर्षसहस्रिकम् ॥ यत्र चासीनमागम्य कापिलं मण्डलं महत् । पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ इष्टसत्रेण संपृष्ठो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्व्यक्तिं बुबधे देवदर्शनः ॥ यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्म्मण्डले तस्मिन् प्रतिपेदे तदव्ययम् ॥ तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः ॥ ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत् कुटुम्बिनी । तस्याः पुत्त्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ ॥ ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिञ्च नैष्ठिकीम् । एतत्ते भगवानाह कापिलेयस्य सम्भवम् ॥ तस्य तत् कापिलेयत्वं सर्व्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ सामान्यं जनकं ज्ञात्वा धर्म्मज्ञो ज्ञानमुत्तमम् । उपेत्य शतमाचार्य्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात् । उत्सृज्य शतमाचार्य्यान् पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ॥ पञ्चस्रोतसि निष्णातः पञ्चरात्रविशारदः । पञ्चज्ञः पञ्चकृत् पञ्चगुणः पञ्चशिखः स्मृतः ॥” गायत्रीस्वरूपायां शक्त्यां स्त्री । यथा, देवी- भागवते । १२ । ६ । १०५ । “पानप्रिया पञ्चशिखा पन्नगोपरिशायिनी ॥”)