पथ्यापथ्यम्

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

पथ्यापथ्यम्, क्ली, (पथ्यं रोगिणां हितकरं अपथ्यं अशुभकरं द्वयोः समाहारः ।) रोगाणां हिता- हितकारकद्रव्याणि । तत्र तरुणज्वरे पथ्यं यथा । वमनम् । लङ्घनम् । कालोऽष्टाहः । यवागुः । स्वेदनम् । कटुतिक्तरसौ । एतानि पाचनानि ॥ * ॥ नवज्वरे अपथ्यं यथा । स्नानम् । विरेकः । सुरतम् । कषायः । व्यायामः । अभ्यञ्जनम् । दिवानिद्रा । दुग्धम् । घृतम् । वैद- लम् । आमिषम् । तक्रम् । सुरा । स्वादुगुरुद्रष- द्रव्याणि । अन्नम् । प्रवातः । भ्रमणम् । कोपः ॥ * ॥ मध्यज्वरे पथ्यं यथा । पुरातनषष्टिकः । पुरातनशालिः । वार्त्ताकुः । शोभाञ्जनम् । कारवेल्लः । वेत्राग्रम् । आषाढ- फलम् । पटोलम् । कर्कोटकम् । मूलकपोतिका । मुद्गमसूरचणककुलत्थमुकुष्टकानां यूषः । पाठा । अमृता । वास्तूकम् । तण्डुलीयः । जीवन्ती । काकमाची । सुपक्वानि द्राक्षाकपित्थदाडिम- वैकङ्कतफलानि । लघूनि सात्म्यानि च भेष- जानि ॥ * ॥ अथ पुराणज्वरे पथ्यम् । विरेचनम् । छर्द्दनम् । अञ्जनम् । नस्यम् । धूमः । अनुवासनम् । सिराव्यधः । संशमनम् । प्रदेहः । अभ्यङ्गः । अवगाहः । शिशिरोपचारः । एणः । कुलिङ्गः । हरिणः । मयूरः । लावः । शशः । तित्तिरिः । कुक्कुटः । क्रौञ्चः । कुरङ्गः । पृषतः । चकोरः । कपिञ्जलः । वर्त्तकः । कालपुच्छः । गोक्षीरम् । अजाक्षीरम् । गोघृतम् । अजा- घृतम् । हरीतकी । पर्व्वतनिर्झराम्भः । एरण्ड- तलम् । सितचन्दनम् । ज्योत्स्ना । प्रिया- लिङ्गनम् ॥ * ॥ व्यायामञ्च व्यवायञ्च स्नानं चंक्रमणं तथा । ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्नो बलवान् भवेत् ॥ * ॥ अथातिसाररोगे पथ्यम् । वमनम् । लङ्घनम् । निद्रा । पुराणाः शालि- षष्टिकाः । विलेपी । लाजमण्डः । मसूर- तुवरीशशैणलावहरिणकपिञ्जलभवयूषः । सर्व्वे क्षुद्रमत्स्याः । शृङ्गी । खुड्डीशः । मधुरा- लिका । तैलम् । छागघृतक्षीरे । गोदधितक्रे । गवाजयोर्दधिजं पयोजं वा नवनीतम् । नव- रम्भापुष्पम् । नवरम्भाफलम् । क्षौद्रम् । जम्वु- फलम् । भव्यम् । महार्द्रकम् । निम्बम् । शालु- कम् । विकङ्कतम् । कपित्थम् । वकुलम् । देवानां ब्राह्मणानाञ्च गुरूणामपि पूजनम् । ब्रह्मचर्य्यं तपो होमः प्रदानं नियमो जपः ॥ साधूनां दर्शनं सत्यं रत्नौषधिविधारणम् । मङ्गलाचरणञ्चेति वर्गः सर्व्वान् ज्वरान् जयेत् ॥” आगन्तुकज्वरे अपथ्यम् । “अधिवासनकर्म्माणि रक्तस्रग्वस्त्रर्धारणम् । वमिवेगं दन्तकाष्ठमसात्म्यमपि भोजनम् ॥ विरुद्धान्यन्नपानानि विदाहीनि गुरूणि च । दुष्टाम्वुक्षारमम्लांनि पत्रशाकं विरूढकम् ॥ नलदाम्बु च ताम्वूलं कलिङ्गं लकुचं फलम् । आडीमत्स्यञ्च पिण्याकं छत्त्राकं पिष्टवैकृतम् ॥ अभिष्यन्दीनि चैतानि ज्वरितः परिवर्ज्जयेत् ॥” इति पथ्यापथ्यविनिश्चयः समाप्तः ॥