पराच्
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पराच्¦ त्रि॰ परा--अञ्चति--क्विप्।
१ प्रतिलोमगामिनि
२ ऊर्द्ध्व-गामिनि च
“ये चामुष्मात् पराञ्चो लोकाः” छा॰ उ॰।
३ अप्रत्यक्षगम्ये परस्यात्मादौ पु॰। पुंसि सर्वनामस्थानेपराङ् पराञ्चौ इत्यादि स्त्रियां ङीप्। पराची। परा-ञ्चति क्विप्।
४ परगामिति बाह्यपुदार्थबोधके
५ प्रत्यग्रूपात्मभिन्ने च
“पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूः,तस्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मन्। कश्चिद्धीरःप्तत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्” कठोप॰।
“पराञ्चि परागच्छन्तीति स्वोपलक्षितानि श्रोत्रादीनी-न्दियाणि खानीत्युच्यन्ते। तानि पराञ्च्येव शब्दादि-विषयप्रकाशनाय प्रवर्त्तन्ते। यस्मादेवं स्वाभाविकानितानि व्यतृणद्धिंसितवान् हननं कृतबानित्यर्थः। कोऽसौस्वयम्भूर्य्यः परमेश्वरः स्वयमेव स्वतन्त्रो मवति सर्वदान परतन्त्र इति। तस्मात् पराङ प्रत्यग्रूपभिन्नाना-त्मभूतान् शब्दादीन् पश्यत्युपलभते नान्तरा-त्मन् नान्तरात्मानमित्यर्थः। एवं स्वभावेऽपि सति लो-कस्य कश्चिन्नद्याः प्रतिस्रोतःप्रवर्त्त नमिव धीरो धीमान्विवेकी प्रत्यगात्मानं प्रत्यक् चासावात्मा चेति प्रत्यगात्माप्रतीच्येवात्मशब्दो रूढो लोके नान्य{??}न् व्युत्पत्तिपक्षेऽपि तत्रैवात्मशब्दो वर्त्तते
“यच्चाप्नोति यदादत्तेयच्चात्ति विषयानिह। यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादा-त्मेति कीर्त्त्यते” इत्यात्मशब्दव्युत्पत्तिस्मरणात्। तंप्रत्यगात्मानं स्त्वस्वभावमैक्षद् पश्यतीत्यर्थः छन्दमिकालानियमात्। कथं पश्यतीत्युच्यते। आवृत्तचक्षु-रावृत्तं व्यावृत्तं चक्षुः श्रोत्रादिकमिन्द्रियजातमशेषविषया-द्यस्य स आवृत्तचक्षुः स एवं संस्कृतः प्रत्यगात्मानं प-श्यति। न हि बाह्यविषयालोचनपरत्वं प्रत्यगात्मेक्षण-ञ्चैकस्य सम्भवतीति। किमिच्छन् पुनरित्थं महता प्र-यासेन स्वभावप्रवृत्तिनिरोधं कृत्वा धीर प्रत्यगात्मान[Page4241-a+ 38] पश्यतीत्युच्यते अमृतत्वममरणधर्मत्वं नित्यस्वभावता-मिच्छन्नात्मन इत्यर्थः” भा॰।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पराच्¦ mfn. (-ङ्ः-ची-क्)
1. Situated beyond or on the other side.
2. Dis- tant. E. परा + अञ्चति-क्किप्ः see परञ्च् |
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पराच् [parāc] पराञ्च् [parāñc], पराञ्च् a. (-ची f.)
Situated beyond or on the other side; ये चामुष्मात् पराञ्चो लोकाः Ch. Up; दिग्देश- कालवचनो हि पराक्शब्दो भवति ŚB. on MS.1.5.47.
Having the face turned away; आत्मीयास्ते ये पराञ्चः पुरस्तात् (पराङ्मुख); Śi.18.18.
Unfavourable, adverse; दैवे पराचि Bv.1.15; or दैवे पराग्वदनशालिनि हन्त जाते 3.1.
Distant.
Directed outwards; पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् Kaṭh.2.1.1; Bhāg.8.19.9.
Turned away, averted.
Departing or returning from.
Inverted, reversed.
Not repeated; अनभ्यासे पराक्शब्दस्य तादर्थ्यात् MS.1.5.45; अनभ्यासे पराक्शब्दो वर्तते ŚB. On MS. 1.5.45. -n. The body; यदात्मानं पराग्गृह्य पशुवद्भूतवैशसम् Bhāg.4.11.1. -ind.
Away, off.
Outwards.-Comp. -दृश् a. having the eyes turned towards the outer world. -पुष्पः The कदम्ब tree. -पुष्पी The अपामार्ग. tree (Mar. आघाडा). -मुख a.
(पराङ्मुख) having the face turned away or averted, turning the back upon; विग्रहाच्च शयने पराङ्मुखीर्नानुनेतुमबलाः स तत्वरे R.19.38; Amaru.9; Ms.2.195;1.119.
(a) averse from; मातुर्न केवलं स्वस्याः श्रियो$प्यासीत् पराङ्मुखः R.12.13. (b) not disposed towards, shunning, avoiding; प्रवृत्तिपराङ्मुखो भावः V.4.2; Ś.5.28.
adverse, unfavourable; तनुरपि न ते दोषो$स्माकं विधिस्तु पराङ्मुखः Amaru.3.
not caring about, regardless of; मर्त्येष्वास्थापराङ्मुखः R.1.43. (-खः) a magical formula pronounced over weapons. -खम्, -मुखता, -मुखत्वम् Turning away, aversion.