परिविन्दत्

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

परिविन्दत्¦ पु॰ धरित्यज्य भ्रतिक्रम्य ज्येसं विन्दति भार्य्याम-ग्न्याधानं वा विद--लाभे शतृ। अकृतदाराग्न्याधानस्यज्येष्ठस्य पूर्वं कृतदाराग्न्याधाने कनिष्ठे भ्रातरि अत्रपरिवेदने दोषः परिवेत्तृशब्दे हारीतोक्तौ दृश्यः। तत्रप्रतिप्रसवादिकं उद्वा॰ निणीतं यथा( छन्दोमपरिशिष्टम्
“देशान्तरस्यक्लीवैकवृषणानस-होदरान्। वेश्या{??}पतितशू{??}तुल्यातिरीगिणः। जडमूका{??}पिरकुब्जकुण्ठकवा{??}न्। अतिवृद्भाव-भार्य्यांश्च लषिसक्तान् नृषस्य च। धनवृद्धिप्रमक्तांश्च{??}{??}। धनवार्युषिकं राज{??} कर्षकं तथा प्रो-{??} त्वरन्। प्रोथितं तद्य-शृण्वानमद्दादतिसमाचरेत्”। जडो बिकलान्वाकरणःहिताहितावधारणाक्षम इति यास दिति सिताक्षरा। कुण्ठः सर्वक्रियालसः
“कुण्डो अन्दः क्रियासु यः” इत्य-मरोक्तेः अभार्य्यान् शास्त्रनिविद्धभार्य्यासम्बन्यान् नैष्ठिक-ब्रह्मचारिवानप्रस्थभिक्षुरूपान्। नृपस्य चेति चकारेणसक्तानित्यसुकृष्यते। कामतः कारिणः श्रौतस्मार्त्त-निरपेक्षखच्छन्दव्यवहारिणः। कुलटः कुला{??}टतीति[Page4254-b+ 38] परकुलाटनशील इति नारावणमहामहोपाध्यायाः तै-षामयमाशवः कुलं परकुलम् अटति नच्छति व्राप्नोति योदतकः स कुलटः इति। चौरानित्यन पौरानिति पाठेपुरजनप्रैष्यान्। धनबार्धुषिकादित्रयं देशान्तरस्थितञ्चज्येष्ठं त्वरन्नपि तर्षत्रयं प्रतीक्षेत। ततश्च पूर्ववचने एतान्परिविन्दन्न दुष्यति इत्युक्तम् अत्र परेर्लक्षणार्थत्वाद्द्वि-तीया। तत्र देशान्तरस्थकृषिसक्तनृपसक्तधनवृधिप्रसक्तान्प्रति वर्षत्रयादूर्द्ध्वमिति बोद्धव्यम्। अत्रापि पोषिते यत्त्र्यव्दप्रतीक्षणं तद्विद्याधर्मधनेतरार्थप्रोषितपरं वक्ष्य-माणवशिष्ठगोतमवचनात् अशृण्वानं प्रत्ययव्यत्ययेन अ-श्रूयमाणमिति परिशिष्टप्रकाशकारः। अशृण्वन् स इतिपाठस्तु रत्नाकरे प्रोषितस्य कल्याणवार्त्तामशृण्वन् वर्षैंप्रतीक्ष्य परिणयनं करोति। तत्र समागते{??}ष्ठे कनिष्ठःपरिबेदनशुद्धये परिवेदनप्रायश्चित्तस्य कृच्छ्रपादं चरेत्एवमन्यत्रापि प्रायश्चित्तसङ्कलनाऽम्बेष्या। वज्ञिष्ठः
“अष्टौदश द्वादश वर्षाणि{??} भ्रातरमनिर्विष्टमप्रताक्षमाणःप्रायश्चित्ती भवतीति तत्र श्लोकौ
“द्वादशैव तु वर्षाणिज्यायान् धर्मार्थयोर्गतः। न्याय्यः प्रतीक्षितुं भ्राताश्रूयमाणः पुनःपुनः। उन्मत्तः किल्वषी कुष्ठी पतितःक्लीव एव वा। राजयक्ष्यामयावो च न न्यान्यः स्यात्प्रतीक्षितुम्”। गोतमश्च
“द्वादश वर्षाणि{??}तीक्षणंब्राह्मणस्य विद्यासम्बन्धे भ्रातरि चैवं ज्यायसि यवीतान्फन्याग्न्युपयमेषु षडित्येके इति वि{??}र्थं{??}ब्राह्मणस्य दारा अपत्योत्पादनार्थं तदभिगमने{??}वर्षाणि प्रतीक्षेरश्रित्युक्त। भ्रातरि चै{??}मित्यमेन सर्वगति-दिष्टस् एतेनैतदवसीयते विद्याधवधर्मार्थं नतानां ब्रा-ह्मणृक्षत्रियवैश्यशूद्राणां क्रमशो दादशद{??}ष्टवड्वर्षाणांप्रतीक्षणमिति प्राय{??}इत्तविवेकः। रत्नाकरकद्भिणु श्रूय-{??}णेऽमिमुख{??}{??}वाहा{??}धागे तं कारयितुमभिमु{??} यवीयसाकर्त्तव्यं कृतस{??}से च ततो निवृतिरिति{??}व्याख्यातम्। शानागपः
“क्लीवे देशान्वरगते पतिते मिक्षुकेऽपि वा”। योगशास्त्राभियुक्ते विषयात्यन्तविरक्ते इति रत्नाकरः। अत एव दक्षः
“दृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञं परमा-त्मनि। एकीकृत्य विमुच्येत योगोऽयं मुख्य उच्यते”। तेन विषयानासक्तमनसा जीवपरमात्रनोरभेदचिन्तन-विशेषी योम इति। छन्दोगपरिशिष्टम्
“नाम्बवः परि-[Page4255-a+ 38] विन्दन्ति न यज्ञा न तपांसि च। न च श्राद्धं कनिष्ठस्यया च कन्या विरूपिका”।
“विकला या च कन्यकेति” पाठः शातातपीये। नाग्नयः परिविन्दन्तीति ज्येष्ठा-ननुमत्या यथाह उशनाः
“ज्येष्ठभ्राता यदा तिष्ठेदाधानंनैव कारयेत्। अनुज्ञातस्तु कुर्वीत शङ्गस्य वचनं यथा”। वशिष्ठः
“अग्रजोऽस्य यदानग्निरधिकार्य्यनुजः कथम्। अग्रजानुमतः कुर्य्यादग्निहोत्रं यथाविधि”। एतेन वि-वाहस्त्वनुमत्यापि दोषायेति प्रायश्चित्तविवेकः”।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

परिविन्दत्¦ m. (-न्दन्) An unmarried elder brother. E. परि before, विद् to know, शतृ aff.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

परिविन्दत्/ परि-विन्दत् m. an unmarried elder -bbrother ib.