पारत

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

पारतः, पुं, (विविधव्याधिसङ्कटादिभ्यः पारं तनोतीति । तन + अन्येभ्योपीति डः ।) पारदः । इति हेमचन्द्रः । १ । ११६ ॥

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

पार(द)त¦ पु॰ पॄ--णिच्--तन्, पृषो॰ तस्य दो वा।

१ रसभेदे(पारा)। पारं ददाति दा--क।

२ पारदायिनि त्रि॰ हेमच॰
“रसायनार्थिमिर्लोकैः पारदो रस्यते यतः। ततो रसइति प्रोक्तः स च धातुरपि स्मृतः”। अथ पारदस्योत्-पत्तिर्लक्षणनामगुणाः
“शिवाङ्गात् प्रच्युतं रेतः प-तितं धरणीतले। तद्देहसारजतित्वाच्छुक्लमच्छमभूच्चतत्। क्षेत्रभेदेन विज्ञेयं शिववीर्य्यञ्चतुर्बिधम्। श्वेतंरक्तन्तथा पीतं कृष्णं तत्तु भवेत् क्रमात्। ब्राह्मणः क्ष-त्रियो वैश्य शूद्रश्च खलु जातितः। श्वेतं शस्तं रुजांनाशे रक्तङ्किलरसायनम्। धातुवादे तु तत्पीतं खेगतौकृष्णमेव च। पारदो रसधातुश्च रसेन्द्रश्च महारसः। चपलः शिववीर्य्यञ्च रसः सूतः शिवाह्वयः। पारदःषडसः स्निग्धस्त्रिदोषघ्नो रसायनः। योगवाहो महावृष्यः सदा दृष्टिबलप्रदः। सर्वामयहरः प्रोक्तो विशे-षात्सर्वकुष्ठनुत्। स्वस्थो रसो भवेद्ब्रह्मा बद्धो ज्ञेयोजनार्दनः। रञ्जितः कामितश्चापि साक्षाद्देवमहेश्वरः। मूर्च्छिती हरति रुजं बन्धनमनुभूय खेगतिं कुरुते। अजरीकरोति हि मृतः कोऽन्यः करुणाकरः सूतात्। असाध्यो यो भवेद्रोगो यस्य नास्ति चिकित्सितम्। र॰सेन्द्रो हन्ति तं रोगं नरकुञ्जरवाजिनाम्। मलं विषंवह्निगिरी च वापलन्नैसर्गिकन्दोषमुशन्ति पारदे। उपाधिजौ द्वौ त्रपुनागयोगजौ दोषौ रसेन्द्रे कथितौ[Page4312-a+ 38] मुनीश्वरैः। मलेन मूर्च्छा, मरणं विषेण दा होऽग्निनाकष्टतरः शरीरे। देहस्य जाड्यङ्गिरिणा सदा स्यात् चा-ञ्चल्यतो वीर्य्यहृतिश्च पुंसाम्। वङ्गेन कुष्ठम्भुजगेनषण्डो भवेदतोऽसौ परिशोधनीयः। वह्निर्विषं मल-ञ्चेति मुख्यादोषास्त्रयो रसे। एते कुर्वन्ति सन्तापंमृतिं मूर्च्छां नृणां क्रमात्। अन्येऽपि कथिता दोषाभिषग्भिः पारदे यदि। तथाप्येते त्रयो दोषा हर-णीया विशेषतः। संस्कारहीनं खलु सूतराजं यःसेवते तस्य करोति बाधाम्। देहस्य नाशं विदधाति नूनंकष्टांश्च रोगान् जनयेन्नराणाम्”। तस्य शोधनादिविधिःतत्स्वेदनञ्च
“नानाधान्यैर्यथाप्राप्तैस्तुषवज्रैर्जलान्वितैः। मृद्भाण्डं पूरितं रक्षेद् यावदम्लत्वमाप्नुयात्। तन्मध्येभृङ्गरा मुण्डी विष्णुक्रान्ता पुनर्णवा। मीनाक्षीचैव सर्पाक्षी सहदेवी शतावरी। त्रिफला गिरिकर्णीच हंसपदी च चित्रकम्। समूलं कुट्टयित्वा तु यथा-लाभं विनिःक्षिपेत्। पूर्वाम्लभाण्डभध्ये तु धान्याम्ल-कमिदं स्मृतम्। स्वेदनादिषु सर्वत्र रसराजस्य योज-येत्” विष्णुक्रान्ता गिरिकर्णी च अपराजितैव नीलश्वे-तपुष्पभेदात्।
“अत्यम्लमारनालं वा तदभावे प्रयोजयेत्” तदभावे धान्याम्लाभावे
“त्र्यूषणं लवणं राजी रजनीत्रिफर्लाद्रकम्। महाबला नागबला मेघनादः पुन-र्णवा। मेषशृङ्गी चित्रकञ्च नवसारं समं समम्। एतत्समस्तं व्यस्तं वा पूर्वाम्लेनैव पेषयेत्। प्रलिम्पेत्तेनकल्केन वस्त्रमङ्गुलमात्रकम्। तन्मध्ये निक्षिपेत्सूतंबद्ध्वा तत्त्रिदिनं पचेत्। दोलायन्त्रेऽम्लसंयुक्ते जायतेस्वेदितो रसः” मेघनादः (चवराई)शाकविशेषः। मेषशृङ्गी (मेढाशृङ्गी)। तदलाभे कर्कटशृङ्गी ग्राह्या। नव-सारं नवसादरम्। अन्यच्च
“मूलकानलसिन्धूत्थत्र्यू-पणार्द्रकराजिका। रसस्य षोडशांशेन द्रव्यं युञ्ज्यात्पृथक् पृथक्। द्रवेष्वनुक्तमानेषु मतं मानमिदं बुधैः। पट्टावृतेषु चैतेषु सूतं प्रक्षिप्य काञ्जिके। स्वेदयेद्दिन-मेकञ्च दोलायन्त्रेण बुद्धिमान्। स्वेदात्तीव्री भवेत्-सृतो मर्दनाच्च सुनिर्मलः”। मूलकम् (मुरै) अनलश्चित्र-कम्। त्र्यूषणं त्रिकटु राजिका (राई)। अथ मर्दनम्
“इष्टिकाचूर्णचूर्णाभ्यामादौ मर्द्योरसस्ततः। दघ्ना गुडेनसिन्धूत्थराजिकागृहधूमकैः”। अन्यच्च
“कुमारिकाचि-त्रकरक्तसर्षपैः कृतैः कषायैर्वृहतीविमिश्रितैः। फल-त्रिकेणापि विमर्द्दितो रलो दिवत्रयं सर्वमलैर्विमुच्यते”। [Page4312-b+ 38] अथ मूर्च्छनम्
“त्र्यूषणं त्रिफलाबन्ध्याकन्दैः क्षुद्राद्वया-न्वितैः। चित्रकोर्णानिशाक्षारकन्यार्ककनकद्रवैः। सूतंकृतेन यूषेण वारान् सप्ताभिमर्द्दयेत्। इत्थं सम्मू-र्च्छितः सूतस्त्यजेत्सप्तापि कञ्चुकान्”। बन्ध्याकन्दः (वान्दु-स्वेखसाकन्द) क्षुद्राद्वयं (छीटीकटाई वडीकटाई) उर्णाउर्णमेषका। निशा हरिद्रा क्षारः यवक्षारः। कन्याकुमारिका अर्कस्तत्पत्ररसः कनकघूत्तूरपत्ररसः। अथो-र्द्धपातनम्
“मयूरग्रीवताप्याभ्यान्नष्टपिष्टीकृतस्य च। यन्त्रे विद्याधरे कुर्य्याद्रसेन्द्रस्योर्द्धपातनम्”। ताप्यम् सु-वर्णमाक्षी। नष्टपिष्टीकृतस्य। कुमारिकाद्रवयोगेनतावन्मर्द्दनं कर्त्तव्यं यावत्पारदः पृथक् न दृश्यत इत्यर्थः। विद्याधरयन्त्रे डमरुयन्त्रे। अथाःधपातनम्
“त्रिफ-लाशिग्रुशिखिभिर्लवणासुरिसंयुतैः। नष्टपिष्टं रसंकृत्वा लेपयेदूर्द्धभाजनम्। ततो दीप्वैरधःपातः सुपलै-स्तस्य कारयेत्। यन्त्रे भूधरसंज्ञे तु ततः सूतो विशु-ध्यति। स्वेदनादिक्रियाभिस्तु शोधितोऽसौ यदा म-वेत्। तदा कार्य्याणि कुरुते प्रयोज्यः सर्वकर्मसु”। अथमुख्यदोषहरः शोधनविधिः
“गृहकन्या हरति मलन्त्रिफलाऽग्निञ्चित्रको विमं हन्ति।
“तस्मादेभिर्मिश्रैर्वारान्संमूर्च्छयेत् सप्त”। अथ सर्वदोषहरः शोधनविधिः
“कुमा-रिकाचित्रकरक्तसर्षपैः कृतः कषायैर्वृहतीविमिश्रितैः। फलत्रिकेणापि विमर्द्दितो रसो दिनत्रयं सर्वमलैर्विमु-च्यते। कुमार्य्या च निशाचूर्णैर्दिनं सूतं विमर्द्दयेत्। एवं कदर्थितः सूतो षण्डो भवति निश्चितम्। वह्वौ-षधीकषायेण स्वेदितः स बली भवेत्। सर्पाक्षीचि-ञ्चिकाबन्ध्यामृद्वव्दैः स्वेदितो बली। ततः स पाव-कद्रावैः स्विन्नः स्यादतिदीप्तिमान्”। सर्पाक्षी (नागफणी)चिञ्चिका (अम्बिली) बन्ध्या (वाङ्खखेखसा) भृङ्गःभृङ्गराजः। अव्दो मुस्ता पावकः चित्रकम्। अथरसस्य मारणविधिः
“धूमासारं रसं तोरीगन्धकंनवसादरम्। यामैकं मर्दयेदम्लैर्भागं कृत्वा समं समम्। काचकूप्यां विनिक्षिप्य ताञ्च मृद्वस्त्रमुद्रया। विलिप्यपरितो वक्त्रे मुद्रां दत्त्वा विशोधयेत्। अधःसच्छिद्रपि-ठरीमध्ये कूपीं निवेशयेत्। पिठरीं बालुकापूरैर्भृत्वाच कूपिकागलम्। निवेश्य चुल्यां तदधो वह्निं कुर्य्या-च्छमैः शनैः। तस्मादप्यधिकं किञ्चित्पावकं ज्वालयेत् क्र-मात्। एवं द्वादशभिर्यामैर्म्रियते रस उत्तमः। स्फोट-येत् स्वाङ्गशीतं तमूर्द्धगङ्गन्धकं त्यजेत्। अ{??}स्थ{??}[Page4313-a+ 38] मृतं सूतं गृह्णीयात्तन्तु मात्रया। यथोचितानुपानेन सर्व-कर्मसु योजयेत्” भावप्र॰। सर्व॰ सं॰ रसेश्वरदर्शने तनिरुक्तिः
“संसारस्य परं पारं दत्तेऽसौ पारदः स्मृतः” इति। रसार्णवेऽपि
“पारदो गदितो यस्मात् पारार्थं साधको-त्तमैः। गुप्तोऽयं मत्समो देवि मम प्रत्यङ्गसम्भवः। मम देहरसो यस्माद्रसस्तेनायमुच्यते” इति
“कर्मयोगेनदेवेशि! प्राप्यते पिण्डधारणम्। रसश्च पवनश्चेतिकर्मयोगो द्विधा स्मृतः। मूर्च्छितो हरति व्याधीन्मृतो जीवयति स्वयम्। वद्धः खेचरतां कुर्य्याद्रसो वायुश्चभैरवि!” इति। मूर्च्छितस्वरूपमप्युक्तम्
“नानावर्णो भवेत्सूतो विहाय घनचापलम्। लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्च्छितं तं वदन्ति हि। आर्द्रत्वञ्च घनत्वञ्च तेजो गौरवचापलम्। यस्यैतानि न दृश्यन्ते तं विद्यान्मृतसूत-कम्” इति। अन्यत्र बद्धस्वरूपमप्यभ्यधायि
“अक्षतश्चलघुद्रावी तेजस्वी निर्मलो गुरुः। स्फोटनं पुनरावृत्तौवद्धसूतस्य लक्षणम्” इति।
“ननु हरगौरीसृष्टिसिद्धौपिण्डस्थैर्यमास्थातुं पार्य्यते तत्सिद्धिरेव कथमितिचेन्न अष्टादशसंस्कारवशात्तदुपपत्तेः तदुक्तमाचार्य्यैः
“तस्य हि साधनविधौ सुधियां प्रतिकर्मनिर्मलाः प्रथ-मम्। अष्टादशसंस्काराविज्ञातव्याः पयत्नेनेति”। ते चसंस्कारानिरूपिताः
“स्वेदनमर्द्दनमूर्च्छनस्थापनपातननि-रोधनियमाश्च। दीपनगगनग्रासप्रमाणमथ जारणापिधा-नम्। गर्भद्रुतिबाह्यद्रुतिक्षारणसरागमारणाश्चैव क्रमेणवेधो भक्षणमष्टाशधेति रसकर्मेति”। रसेश्वरशब्दे विवृतिः

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

पारत(द)¦ m. (-तः or दः) Quicksilver. E. पार fulness, (from पॄ to please,) and तन् to spread or diffuse, aff. ड, also पारद।

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

पारतः [pāratḥ], Quick-silver.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

पारत m. (See. 2. पारद)quicksilver Katha1s. xxxvii , 232

पारत m. pl. N. of a people Var. (also तकv.l. in VP. )