पारिजात
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पारिजातः, पुं, (पारमस्यास्तीति पारी समुद्रस्तस्मात् जातः । समुद्रमन्थनकाले तद्गर्भजातत्वात् तथा- त्वम् । पारिणोऽद्रेर्जातः इति कश्चित् ।) पारि- भद्रवृक्षः । सुरतरुः । इति मेदिनी । ते, २११ ॥ (समुद्रमन्थनकालेऽस्योत्पत्तिकथा यथा, भागवते । ८ । ८ । ६ । वज्रचक्रधरौ दृष्ट्वा देवराजजनार्द्दनौ ॥ क्षिप्तं वज्रमथेन्द्रेण जग्राह भगवान् हरिः । न मुमोच तथा चक्रं शक्र ! तिष्ठेति चाब्रवीत् । प्रनष्टवज्रं देवेशं गरुडक्षतवाहनम् । सत्यभामाब्रवीद्वीरं पलायनपरायणम् ॥ त्रैलोक्येश्वर ! नो युक्तं शचीभर्त्तुः पलायनम् । पारिजातस्रगाभोगा त्वामुपस्थास्यते शची ॥ श्रीपराशर उवाच । इत्युक्तो वै निववृते देवराजस्तया द्विज ! । प्राह चैनामलं चण्डि ! सख्युः खेदातिविस्तरैः ॥ न चापि सर्गसंहारस्थितिकर्त्ताखिलस्य यः । जितस्य तेन मे व्रीडा जायते विश्वरूपिणा ॥ यस्मिन् जगत् सकलमेतदनादिमध्ये यस्माद्यतश्च न भविष्यति सर्व्वभूतात् । तेनोद्भवप्रलयपालनकारणेन व्रीडा कथं भवति देवि ! निराकृतस्य ॥ संस्तुतो भगवानित्थं देवराजेन केशवः । प्रहस्य भावगम्भीरमुवाचेन्द्रं द्बिजोत्तम ! ॥ देवराजो भवानिन्द्रो वयं मर्त्त्या जगत्पते ! । क्षन्तव्यं भवतैवैतदपराधं कृतं मया ॥ पारिजाततरुश्चायं नीयतामुचितास्पदम् । गृहीतोऽयं मया शक्र ! सत्या वचनकारणात् ॥ श्रीशक्र उवाच । विमोहयसि मांमीश ! मर्त्योऽहमिति किं वदन् । जानीमस्त्वां भगवतो न तु सूक्ष्मविदो वयम् ॥ नीयतां पारिजातोऽयं कृष्ण ! द्वारवतीं पुरीम् । मर्त्यलोके त्वया मुक्ते नायं वै स्थास्यते भुवि ॥ तथेत्युक्त्वा च देवेन्द्रमाजगाम भुवं हरिः । हर्षमुत्पादयामास द्वारकावासिनां द्विज ! ॥ अवतीर्य्याथ गरुडात् सत्यभामासहायवान् । निष्कुटे स्थापयामास पारिजातं महातरुम् ॥ यमभ्येत्य जनः सर्व्वो जातिं स्मरति पौर्ब्बिकीम् । वास्यते यस्य पुष्पाणां गन्धेनोर्वी त्रियोजना ॥ ततस्ते यादवाः सर्व्वे देहबन्धानमानुषान् । ददृशुः पादपे तस्मिन् कुर्व्वन्तो मुखदर्शनम् ॥” इति विष्णुपुराणे पञ्चमेऽंशे पारिजातहरणे ३० । ३१ अध्यायौ ॥ (ऐरावतकुलजातनाग- विशेषः । यथा, महाभारते । १ । ५७ । ११ । “पारावतः पारिजातः पाण्डरो हरिणः कृशः ॥” ऋषिविशेषः । यथा तत्रैव । २ । ५ । ११ । “पारिजातेन राजेन्द्र ! रैवतेन च धीमता । सुमुखेन च सौम्येन देवर्षिरमितद्युतिः ॥” तन्त्रशास्त्रविशेषः । यथा, आगमतत्त्वविलासे । “भुवनेश्वरीं पारिजातं प्रयोगसारमुत्तमम् ॥”)
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पारिजात¦ पु॰ पारमस्यास्ति पारी समुद्रस्तत्र जातः जन-क्त।
१ देवतरुभेदे
“ततीऽभवत् पारिजातः सुरलोक-विभूषणम्” भाग॰
८ ।
८ ।
५ श्लो॰। तस्यामृतमथनकालेसमुद्रादुत्पत्तिरुक्ता। हरिवंशे तु
१८
६ अ॰ तस्य कश्यपात्सृष्टिरुक्ता तन्नामनिरुक्तिश्चान्था दर्शिता यथा(
“पारिजातं ततोऽस्नाक्षीददित्याः{??}इयकाम्ययापसर्वकामप्रदैः पुष्पैरावृतं दिव्यगन्धजैः। त्रिर्शाखं सर्वदादश्यं सर्वभूतमनोहरम्। सर्वपुष्पाणि दृश्यन्ते तस्मि-न्नेव महाद्रुमे। ईदृशान्यस्य पुष्पाणि विभर्त्त्येकाऽति-{??}पिणी। बहुरुपाणि चाप्यस्य पद्माऽपि च तथाऽ-परा। मन्दरादपि दृक्षच्च सारमुद्धृत्य कश्यपः। त-स्यादेष परुश्रेष्ठः सर्वेषां ज्येष्ठतां गतः। ततस्तत्र निव-ध्याथ कश्यपं प्रददौ शुभा। अदितिर्मम पुण्यार्थं सौ-याग्यार्थं तथैव च। निष्क्रयेण{??}या मुक्तः कश्यपस्तुतपोधनः। इन्द्रोदत्तस्तथेन्द्राण्या सौ{??}र्थं ततो मम। सोमश्चाप्यथ रोहिण्या ऋध्या च धन{??}। एवंसौभाग्यदो वृक्षः पारिजातो न संशयः। पारेजातो[Page4315-b+ 38] पिष्णुपद्याः पारिजातेति शब्दितः। मन्दारपुष्पैर्यद्युक्तोमन्दारस्तेल कथ्यते। कोऽप्येमं दारुरित्याहुरजानन्तोयतो जनाः। कोविदारः इति ख्यातस्तत्त्वबः स महा-गरुः।{??}न्दारः कोविदारश्च पारिजातश्च नामभिः। स वृक्ष्योःज्ञायते दिव्यो यस्यैतत् कुसुमोत्तमम्”। तस्य{??}रकायामानयनकथा पारिजातहरणे तदुत्तरत्राध्या-येषु दृश्या।
२ नागभेदे भा॰ आ॰
५७ अ॰।
३ ऋषिभेदेमा॰ स॰
५ अ॰। खार्थे क। पारिजातक तथार्थे अमरः।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पारिजात¦ m. (-तः)
1. Name of one of the five trees of paradise sup- posed to have been produced at the churning of the ocean.
2. The coral tree, (Erythrina fulgens.) E. पारि said to mean, above, and जात produced.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पारिजातः [pārijātḥ] पारिजातकः [pārijātakḥ], पारिजातकः [पारमस्यास्तीति पारी समुद्रस्तत्र जातः, तस्य समुद्रोत्पन्नत्वात्]
N. of one of the five trees of Paradise, Nictanthus arbor-tristis (said to have been produced at the churning of the ocean and come into the possession of Indra, from whom it was wrested by Kṛiṣṇa and planted in the garden of his beloved Satyabhāmā), कल्पद्रुमाणामिव पारिजातः R.6.6;1.11;17.7; पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः Ak.
The coral tree.
Fragrance. -Comp. -पुष्पकः A variety of gems. Kau. A.2.11.29.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पारिजात/ पारि--जात m. the coral tree , Erythrina Indica (losing its leaves in June and then covered with large crimson flowers) MBh. Ka1v. Sus3r. etc.
पारिजात/ पारि--जात m. the wood of this tree R.
पारिजात/ पारि--जात m. N. of one of the 5 trees of paradise (produced at the churning of the ocean and taken possession of by इन्द्रfrom whom it was afterwards taken by कृष्ण) MBh. Ka1v. etc. (See. IW. 519 )
पारिजात/ पारि--जात m. fragrance Var.
पारिजात/ पारि--जात m. N. of sev. works. ( esp. ifc. ; See. दान-)
पारिजात/ पारि--जात m. of a नागMBh.
पारिजात/ पारि--जात m. of a ऋषिib.
पारिजात/ पारि--जात m. of an author of मन्त्रs (with शाक्तs). Cat.
Purana index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
(I)--a heavenly plant; सत्यभामा saw it in Indra's Nandana and asked कृष्ण to take it home; कृष्ण refused as it was once taken from the milk-ocean and by the consent of the gods given to Indra and to remove it was to face a war with him; still सत्यभामा persisted and कृष्ण yielding to her placed it on the गरुड; took it to the earth against Indra's will and placed it in सत्य्भामा's garden; the watchmen objected and reported to Indra; war about the पारिजात between the Gods and कृष्ण; a compromise to be returned after कृष्ण's decease; फलकम्:F1: भा. III. १५. १९; IV. 6. १४; ३०. ३२; VIII. ११. १०; X. ३७. १६, ६८. ३५; ५९. ३९-40; [६५ (v) २१-36], [३७-51]; ६६ (v); [६७ (v) 1-१६, २६], [३४,] [४५,]; Ib. X. ६८. ३५. Vi. V. ३०. ३२, ८०; ३८. 7.फलकम्:/F rejoiced by द्वारका ci{??}izens. फलकम्:F2: Ib. V. ३१. 1-११; ३५. २५:फलकम्:/F The tree in शिवलोक, that came out of the churn- ing of the ocean. फलकम्:F3: Br. III. ३२. 6; IV. 9. ७०; वा. १०६. ७४; Vi. I. 9. ९५.फलकम्:/F
(II)--a monkey chief and son of श्वेत. Br. III. 7. १८१ 236.
(III)--(परियत्र) a Mt. west of the शितोद. वा. ३६. २९; ४२. ५४.
Purana Encyclopedia
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
Pārijāta : m.: Name of one of the five heavenly trees.
Past event: Vidura scolds Duryodhana, who wanted to arrest Kṛṣṇa, by reminding him that Kṛṣṇa had defeated even Indra when he took away the Pārijāta tree from him (pārijātaṁ ca haratā jitaḥ sākṣāc chacīpatiḥ) 5. 128. 48; Dhṛtarāṣṭra while describing the best exploits of Kṛṣṇa mentions that he had frightened Amarāvatī and removed the Pārijāta from the abode of Indra (…trāsayitvāmarāvatīm/mchendrabhavanād vīraḥ pārijātam upānayat) 7. 10. 22. (Its use in pl. in 3. 220. 23 (pārijātavanaiḥ) and 9. 36. 60 (pārijātaiḥ) denotes the coral trees in general and hence those references do not belong here).
_______________________________
*1st word in right half of page p939_mci (+offset) in original book.
previous page p938_mci .......... next page p940_mci
Mahabharata Cultural Index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
Pārijāta : m.: Name of one of the five heavenly trees.
Past event: Vidura scolds Duryodhana, who wanted to arrest Kṛṣṇa, by reminding him that Kṛṣṇa had defeated even Indra when he took away the Pārijāta tree from him (pārijātaṁ ca haratā jitaḥ sākṣāc chacīpatiḥ) 5. 128. 48; Dhṛtarāṣṭra while describing the best exploits of Kṛṣṇa mentions that he had frightened Amarāvatī and removed the Pārijāta from the abode of Indra (…trāsayitvāmarāvatīm/mchendrabhavanād vīraḥ pārijātam upānayat) 7. 10. 22. (Its use in pl. in 3. 220. 23 (pārijātavanaiḥ) and 9. 36. 60 (pārijātaiḥ) denotes the coral trees in general and hence those references do not belong here).
_______________________________
*1st word in right half of page p939_mci (+offset) in original book.
previous page p938_mci .......... next page p940_mci