पुटपाकः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

पुटपाकः, पुं, (पुटेन पाकः ।) पुटाभ्यन्तरितौ- षधपचनम् । अथ पुटपाकविधिः । “पुटपक्वस्य कल्कस्य स्वरसो गृह्यते यतः । अतस्तु पुटपाकानां युक्तिरत्रोच्यते मया ॥ पुटपाकस्य पाकोऽयं लेपस्याङ्गारवर्णता । लेपञ्च द्व्यङ्गुलं स्थूले कुर्य्याद्बाङ्गुलिमात्रकम् ॥ काश्मरीवटजम्ब्वादिपत्रैर्वेष्टनमुत्तमम् । पलमात्रो रसो ग्राह्यः कर्षमात्रं मधु क्षिपेत् ॥ कल्कचूर्णद्रवाद्यास्तु देयाः कोलमिता बुधैः ॥ अपि च । द्वे विल्वे स्निग्धमांसस्य परं द्रव्यं पलं मतम् । द्रव्यस्य कुडवोन्मानं सर्व्वमेकत्र पेषयेत् ॥ तदेकत्र समालोड्य पत्रैः सूपरिवेष्टितम् ॥ पुटपाकविधानेन तत् पक्त्वा तद्रसं बुधः । तर्पणोक्तेन विधिना यथावदवचारयेत् ॥ दृष्टिमध्ये निषेच्यः स्यान्नित्यमुत्तानशायिनः । स्नेहनो लेखनश्चैव रोपणश्चेति स त्रिधा ॥ हितः स्निग्धो विरूक्षस्य स्निग्धस्य स तु लेखनः दृष्टेर्ब्बलार्थमितरः पित्तासृग्व्रणवातनुत् ॥ इतरो रोपणः । स्नेहमांसवसामज्जमेदःस्वाद्वौषधैः कृतः । स्नेहनः पुटपाकः स्याद्धार्य्यो द्वे वाक्शते तु सः ॥ वाक्शतं छोटिकाशतम् । जाङ्गलानां यकृन्मांसैर्लेखनद्रव्यसंयुतैः । कृष्णलोहरजस्ताम्रशङ्खविद्रुमसिन्धुजैः ॥ समुद्रफेनकासीसस्रोतोजदधिमस्तुभिः । लेखनो वाक्शतं तस्य परं धारणमिष्यते ॥ स्तन्यजाङ्गलमध्वाज्यतिक्तकद्रव्यभावितः । लेखनात्त्रिगुणो धार्य्यः पुटपाकस्तु रोपणः ॥ तिक्तकद्रव्याण्याह । निम्बामृतावृषपटोलनिदिग्धिकाभिः स्यात् पञ्चतिक्तक इति प्रथितो गणोऽयम् ॥ आचरेत्तर्पणोक्तान्तु क्रियां व्यापत्तिदर्शने ॥ व्यापत्तिदर्शने मिथ्याकृतपुटपाकजनितव्याधि- दर्शने । तेजांस्यनिलमाकाशमादर्शं भास्कराणि च । नैक्षेत तर्पिते नेत्रे यश्च वा पुटपाकवान् ॥” इति भावप्रकाशः ॥