पुरुषमेध
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पुरुषमेध¦ पु॰ पुरुषेण परमपुरुषेण दृष्टो मेधः, पुरुषा नर-जातीया मिध्यन्ते हिंस्यन्तेऽत्र वा मिध--आधारे घञ्। स्वनामख्याते यज्ञभेदे तदुक्तं शत॰ प्रा॰
१३ ।
६ ।
१ ।
१ ।
“पुरुषो ह नारायणोऽकामयत। अतितिष्ठेयं सर्वाणिमूतान्यहमेवेदं सर्वं स्यामिति स एतं पुरुषमेधंपञ्चरात्रं यज्ञक्रतुमपश्यत्तमाहरत्तेमायजत तेनेद्वात्य-तिष्ठत् सर्वाणि भूतानीदं सर्वममवत् अतितिष्ठति मर्वाणिभूतानीदं सर्वं भवति य एवं विद्वान् पुरुषमेधेन यजतेयो वैतदेवं वेद”। यजु॰
३० अ॰ व्याख्यायायाञ्चतत्कालाद्युक्तं यथा
“इत उत्तरं पुरुषमेधो व्याख्यायते(
“नारायव्यः पुरुषोऽपश्यत्। ब्राह्मणराज-न्ययोरातडाकामयोः पुरुषमेधसंज्ञको यज्ञो मवति। सर्वभूतान्यतिक्रम्य स्थानमतिष्ठा। चैत्रशुक्लदशम्यामा-रम्भः। अत्र त्रयोविंशतिर्दीक्षा भवन्ति द्वादशोप्रसदःपञ्च सुत्या इति चत्वारिंशद्दिनैः सिध्यति अत्र यूपैका-दशिनी भवति एकादशाग्नीषोमीयाः पशवो मवन्तितेषां च प्रतियूपं मध्यमे वा यूपे यथेच्छं नियोजनम्। आज्येन सकृद्गृहीतेन
“देव सवितरिति” प्रत्यृचं तिस्रआहुतीराहवनीये जुहोति” वेददी॰। तत्र चाध्यायेचतुर्थ्यन्तेन देवतामेदा द्वितीयान्तेन पशुभेदा उक्ताः।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पुरुषमेध¦ m. (-धः) A human sacrifice.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पुरुषमेध/ पुरुष--मेध m. the sacrifice of a man Br. MBh. etc.
पुरुषमेध/ पुरुष--मेध m. N. of the supposed author of VS. xx , 30 (perhaps w.r. for पुरु-मेधSee. ) ,
Purana index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
--an offence leading to रक्षोगणभो- jana hell; of हरिश्चन्द्र with शुनश्शेप as पशु। भा. V. २६. ३१; IX. 7. २१.
Vedic Rituals Hindi
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पुरुषमेध पु.
पुरुष यज्ञ, जो तीन दिन में सम्पन्न होता है एवं सोमयाग का एक प्रकार है, आप.श्रौ.सू. 2०.24-25; बौ.श्रौ.सू. 24.11; तु. इग्लिंग, श.ब्रा.इ. XLIV-XIXIV।