पुष्करम्

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

पुष्करम्, क्ली, (पुष्णातीति । पुष पुष्टौ + “पुषः कित् ।” उणा० ४ । ४ । इति करन् । स च कित् ।) हस्तिशुण्डाग्रम् । (यथा, माधे । ५ । ३० । “आलोलपुष्करसुखोल्लसितैरभीक्ष्ण- मुक्षाम्बभूवुरभितो वपुरम्बुवर्षैः ॥”) वाद्यभाण्डमुखम् । (यथा, रघुः । १७ । ११ । “नदद्भिः स्निग्धगम्भीरं तूर्य्यैराहतपुष्करैः ॥” * ॥ “पुष पुष्टौ । पुषः कित् । इति करन्प्रत्ययः । पुषिरत्रान्तर्नीतण्यर्थः । पोषयति भूतान्यवकाश- प्रदानेन उदकदानाद्युपकारेण च । पुष्कं वारि रातीति पुष्करं इति क्षीरस्वामी । पुषेरन्त- र्ण्यर्थात् सृमृभृशुषियुधिभ्यः कित् । इति विहितः करन्प्रत्ययो बाहुलकात् भवति । हृदृकृसृपृवीचीपुषिमुषिमूङ्शूभ्यः कित् । इति करु इति श्रीभोजदेवः । पोषयति भूतानीति । पुष्कोपपदाद्रातेः आतोऽनुपसर्गे कः । यद्वा, वपुरित्युदकनाम तत् कर्त्तुं शीलमस्येति । कृञो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु । इति टः । वपुष्करं सत् वकारलोपेन पुष्फरम् । पृषोदरादिः ।” इति निघण्टौ देवराजयज्वा ॥) जलम् । (यथा, शत- पथब्राह्मणे । ६ । ४ । २ । २ । “आपो वै पुष्करं प्राणोऽथर्वा प्राणो वा ॥”) व्योम । (यथा, हारीते प्रथमस्थाने चतुर्थेऽध्याये । “मेघाः सूर्य्यशिलासमानरुचयो ह्यल्पस्रवाल्प- स्वना हंसालीकमलालिमण्डितजलः पद्माकरः शोभनः । तीव्रस्निग्धमयखचन्द्रविमला स्वानन्दिनी कौमुदी चित्रा घर्म्मविपक्वतोयसुरसा स्यान्निर्म्मलं पुष्करम् ॥”) खड्गफलम् । पद्मम् । (यथा, रामायणे । २ । ९५ । १४ । “सखीवच्च विगाहस्व सीते ! मन्दाकिनीं नदीम् । कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि ! ॥”) तीर्थभेदः । (यथा, महाभारते । १ । ३६ । ३ । “गोकर्णे पुष्करारण्ये तथा हिमवतस्तटे ॥” अस्य अन्यद्विवरणं पुंलिङ्गान्तपुष्करशब्दे द्रष्ट- व्यम् ॥) कुष्ठौषधम् । इत्यमरः । ३ । ३ । १८५ ॥ (यथास्य पर्य्यायः । “उक्तं पुस्करमूलन्तु पौष्करं पुष्करञ्च तत् । पद्मपत्रञ्च काश्मीरं कुष्ठभेदमिमं जगुः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्ब्बखण्डे प्रथमे भागे ॥) खड्गकोषः । इत्यमरटीकायां मथुरेशः ॥ काण्डम् । द्बीपभेदः । इति मदिनी । रे, १८७ ॥ (अस्य विवरणं पुंलिङ्गान्तपुष्करशब्दे द्रष्टव्यम् ॥) युद्धम् । इति नानार्थरत्नमाला ॥ * ॥

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

पुष्करम् [puṣkaram], [पुष्कं पुष्टिं राति, रा-क; cf. Uṇ.4.4]

A blue lotus; Nelumbium speciosum; ताः कान्तैः सह करपुष्करे- रिताम्बुव्यात्युक्षीमभिसरणग्लहामदीव्यन् Śi.8.32.

The tip of an elephant's trunk; आलोकपुष्करमुखोल्लसितैरभीक्ष्णमुक्षां- बभूवुरभितो वपुरम्बुवर्षैः Śi.5.3.

The skin of a drum,i. e. the place where it is struck; पुष्करेष्वाहतेषु Me.68; R.17.11.

The blade of a sword; क्रोधेनान्धाः प्राविशन् पुष्कराणि Śi.18.17.

The sheath of a sword.

An arrow.

Air, sky, atmosphere; पुष्करं पूरयामासुः सिंह- नादेन भूयसा Śiva B.18.5.

A cage.

Water.

Intoxication.

The art of dancing.

War. battle.

Union.

N. of a celebrated place of pilgrimage in the district of Ajmere.

The bowl of a spoon.

A part, portion.

The tip of the elephant's trunk; Mātaṅga L.2.2;3.1;5.8;6.9.

रः A lake, pond; पुष्करे दुष्करं वारि ... Jyotistattvam.

A kind of serpent.

A kind of drum, kettledrum; अवादयन् दुन्दुभींश्च शतशश्चैव पुष्करान् Mb.6.43.13.

The sun.

An epithet of a class of clouds said to cause dearth or famine; Me.6. (v. l. पुष्कल); तदीया- स्तोयदेष्वद्य पुष्करावर्तकादिषु । अभ्यस्यन्ति तटाघातम् Ku.2.5.

An epithet of Kṛiṣṇa.

An epithet of Śiva.

The Sārasa bird.

An inauspicious conjunction of planets. -रः, -रम् N. of one of the seven great divisions of the universe. -Comp. -अक्षः an epithet of Viṣṇu; ध्वजाग्रे पुष्कराक्षस्य तार्क्ष्यः संनिहितो$भवत् Bm.2.18. -आख्यः, -आह्वः the (Indian) crane. -आवर्तकः an epithet of a class of clouds said to cause dearth or famine; जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानाम् Me.6; Ku.2.5, Ve.3.2.-तीर्थः N. of a sacred bathing-place; see पुष्कर above.-नाभः an epithet of Viṣṇu. -पत्रम् a lotus-leaf. -प्रियः wax. -बीजम् lotus-seed. -विष्टरः the god Brahmā; जगाम लोकं स्वमखण्डितोत्सवं समीडितः पुष्करविष्टरादिभिः Bhāg. 3.19.31. -व्याघ्रः an alligator. -शिखा the root of a lotus. -सारी a kind of writing; L. V. -स्थपतिः an epithet of Śiva. -स्रज् f. a garland of lotuses. -m. (du.) N. of the two Aśvinīkumāras.

Purana index

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

--a place sacred to Hari. Sages of पुष्कर visited द्वारका; फलकम्:F1: भा. VII. १४. ३०; X. ९०. २८[3]; XII. १२. ६०.फलकम्:/F sacred to Indra and पितृस् in the त्रेता- yuga; फलकम्:F2: M. १३. ३०; २२. ६२; १०६. ५७; १०९. 3; ११०. 1; १८०. ५५; १८४. १६; १९२. ११.फलकम्:/F a तीर्थ; here was अधिसामकृष्ण's sacrifice for three years; फलकम्:F3: Ib. ५०. ६७.फलकम्:/F here कश्यप performed the अश्वमेध; फलकम्:F4: वा. ६७. ५३; Vi. VI. 8. २९.फलकम्:/F fit for श्राद्ध. फलकम्:F5: वा. ७७. ४०; १०६. ६९.फलकम्:/F