पूर्णपात्र
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पूर्णपात्रम्, क्ली, (पूर्णञ्च तत् पात्रञ्चेति नित्यकर्म्म- धारयः ।) वस्तुपूर्णपात्रम् । बर्द्धापकः । इति मेदिनी । रे, २८४ ॥ उत्सवकाले हर्षात् गृहीतवस्त्रालङ्कारादि । तत्पर्य्यायः । पूर्णा- लकम् २ । यथा, -- “हर्षादुत्सवकाले यदलङ्कारांशुकादिकम् । आकृष्य गृह्यते पूर्णपात्रं पूर्णालकञ्च तत् ॥” इति जटाधरः ॥ (यथा, अनर्घराघवे । ३ । ४५ । “शाम्भवं चापमारोप्य योऽस्मानानन्दयिष्यति । पूर्णपात्रमियं तस्मै मैथिली कल्पयिष्यते ॥”) होमकर्म्मणि ब्रह्मदक्षिणा । यथा, गोभिलेनापि दर्शादियागमभिधाय पूर्णपात्रो दक्षिणा ब्रह्मणे दद्यादित्युक्तम् । त्रान्तत्वेऽपि पुंस्त्वं छान्दसम् । तस्य प्रमाणन्तु गृह्यसंग्रहे यज्ञपार्श्वपरिशिष्टयोः । अष्टमुष्टिर्भवेत् कुञ्चिः कुञ्चयोऽष्टौ च पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि पूर्णपात्रं विधीयते ॥ अत्र षट्पञ्चाशदधिकशतद्वयमुष्टिमितं पूर्ण- पात्रम् । असम्भवे तु छन्दोगपरिशिष्टम् । यावता बहुभोक्तुस्तु तुष्टिः पूर्णेन जायते । नावरार्द्धमतः कुर्य्यात् पूर्णपात्रमिति स्थितिः ॥” इति संस्कारतत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पूर्णपात्र¦ न॰ नित्यक॰। वद्धापके वस्तुपूर्णे
१ पात्रे मेदि॰।
“हर्षादुत्सवकाले यदलङ्कारांशुकादिकम्। आकृव्य गृह्यतेपूर्णपात्रं पूर्णकञ्च तत्” जटाधसोक्ते
२ पुत्रजन्मोत्सवादिषुदासै खामिनोऽङ्गात् वख्यादेर्ग्रहणे। होमान्ये ब्रह्मणेदेये दक्षिणारूपे
३ द्रव्यभेदे
“होमान्ते पूर्णपात्रं दक्षिणां[Page4399-a+ 38] ब्रह्मणे दद्यात्” गोभिलः। तन्मानह्व गृह्यसंग्रहे
“अष्टमुष्टिर्भवेत् कुञ्चिः कुञ्चयोऽष्टौ च पुष्कलम्। पुष्क-लानि च चत्वारि पूर्णपात्रं विधीयते”। तेन
२५
६ मुष्टिभिः पूर्णपात्रम्। तत्रत्यद्रव्यञ्चोक्तं
“पूर्णपात्रोदक्षिणा” कात्या॰ श्रौ॰
६ ।
१० ।
३७ । कर्केण।
“पाकयज्ञेषुतण्डुलमुद्गगोधूमादियज्ञियधान्यपूर्णः पूर्णपात्रो दक्षिणा{??}न्यस्य मानपात्रम्” कर्कः। तेनास्य पुंस्त्यमपि। छन्दोगपरिशिष्टे (कर्मप्रदीपे)
२ ।
५ ।
२ कात्यायनस्तुप्रकारान्तरमाह
“यावता बहुभोक्तुस्तु तृप्तिः पूर्णेनविद्यते। नावरार्ध्यमतः कुर्य्यात् पूर्णपात्रमिति स्थिति-रिति”।
४ जलपूर्णपात्रे च कात्या॰ श्रौ॰
३ ।
८ ।
८ ।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पूर्णपात्र¦ n. (-त्रं)
1. A full cup or vessel.
2. A vessel filled with clothes or ornaments, which are scrambled for by the guests and relations at a festival.
3. A vessel full of rice, presented at a sacrifice to the superintending and officiating priests; the Pu4rn4a Pa4tra is pro- perly a measure of 256 handfuls of rice; it may also be composed of as much as will satisfy one great eater. E. पूर्ण full, and पात्र a vessel.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पूर्णपात्र/ पूर्ण--पात्र mf( ई)n. a full vessel or cup , as much as will fill a vessel , a cupful (as a measure of capacity properly 256 handfuls of rice) S3Br. TBr. Gr2S3rS. (also ईf. S3an3khGr2. )
पूर्णपात्र/ पूर्ण--पात्र n. a vessel full of rice presented at a sacrifice to the superintending and officiating priests W.
पूर्णपात्र/ पूर्ण--पात्र n. a -vvessel filled with valuable things to be distributed as presents ( esp. a present made to any one who brings good news) , Ma1lati1m. Ka1d. Hcar.
Vedic Rituals Hindi
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
पूर्णपात्र न.
(जलेन पूर्णं पात्रम्) जल से भरा हुआ पात्र (कलश), ‘पूर्णपात्रो दक्षिणा---’, का.श्रौ.सू. 6.1०.34 (धान्यादिपूर्ण- पात्रं पूर्णपात्रम्, स.वृ.) इससे सभी दिशाओं में जल छिड़का जाता है, आप.श्रौ.सू. 3.1०.7 (दर्श) = उदकमण्डलु, भा.श्रौ.सू. 3.7.1; ‘बहिष्कन्नाहुति प्रदान करने वाले आगनीध्र को (आधेय) दक्षिणा के रूप में दिये जाने वाले धान की एक माप भी, मा.श्रौ.सू. 3.1.31; चार पुष्कर (32 मुट्ठी) = 128 मुट्ठी होना चाहिए, ऐसा कहा गया है, आप.श्रौ.सू. 5.2०.7 एवं भाष्य; पात्र में पूर्ण रूप से भरे हुए जल से सम्बद्ध कृत्य अर्थात् ‘प्रणीतामार्जन अथवा इष्टि की समाप्ति पर यजमान की पत्नी के हाथों में जल उड़ेलना, आप.श्रौ.सू. 8.7.11-12। पुरोरुच् पूर्णपात्र 298