पृथवी

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

पृथवी, स्त्री, (प्रथते विस्तारमेतीति । प्रथ + “प्रथेः षिवन् सम्प्रसारणञ्च ।” उणा० १ । १५० । इत्यत्र ‘षवन् इत्येके ।’ इत्युज्ज्वलदत्तोक्त्या षवन् सम्प्रसारणञ्च । षित्त्वात् ङीष् ।) पृथिवी । यथा, “पृथवी पृथिवी पृथ्वी धरा सर्व्वंसहा रसा ॥” इति भरतधृतवाचस्पतिः ॥

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

पृथ(थि)(वि)वी¦ स्त्री प्रथते विस्वारमेति प्रथ-षिवन् (षवन्)वा नि॰ संप्रसारणं षित्त्वात् ङीष् पृषो॰ वा ह्रस्वः। धरायाम् क्षितौ तद्गुणादिकं यथा
“रूपद्रवत्वप्रत्यक्षयोगि स्यात् प्रथमत्रिकम्। गुरुणी द्वेरसवती द्वयोर्नैमित्तिकोद्रवः। स्पर्शादयोऽष्टौ वेगश्चद्रव्यत्वञ्च गुरुत्वकम्। रूपं रसस्तथा स्नेहो वारिण्येतेचतुर्दश। स्नेहहीना गन्धयुता क्षितावेते चतुर्दश”।
“तत्र क्षितिर्गन्धहेतुर्नानारूपवती मता। षड्विधस्तुरसस्तव गन्धोऽपि द्विविधो मतः। स्पर्शस्तु तस्या वि-ज्ञेयो ह्यनुष्णाशीतपाकजः। नित्या नित्या च सा द्वेधानित्या स्यादणुलक्षणा। अनित्या तु तदन्या स्यात् सैवा-वयवयोगिनी। सा च त्रिधा भवेद्देह इन्द्रियं विषय-स्तथा। योनिजादिर्भवेद्देहमिन्द्रियं घ्राणलक्षणम्। [Page4414-a+ 38] विषयो द्व्यणुकादिस्तु ब्रह्माण्डान्त उदाहृतः” भाषाप॰। तस्या अध्यात्मादिभेदा यथा
“पृथिवी पञ्चभं भूतं घ्राणञ्चा-ध्यात्ममुच्यते। अधिभूतं तथा गन्घो वायुस्तत्राधिदैवतम्” मा॰ आश्व॰

४२ अ॰। तस्या उत्पत्तिकारणं यथा
“श्रूयतांवसुधाजन्म सर्वमङ्गलकारणम्। विघ्नविघ्नकरं पाप-नाशनं पुण्यवर्द्धनम्। अहो केचिद्वदन्तीति मधुकैटभ-मेदसा। वभूब वसुधा जन्म तद्विरुद्धमतं शृणु। ऊ-चतुस्तौ पुरा विष्णुं तुष्टौ युद्धेन तेजसा। आवां जहिन यत्रोर्वी पाथसा संवृतेति च। तयोर्जीवनकाले च प्र-त्यक्षा साऽभवत् स्फुटम्। ततो बभूव मेदश्च मरणस्यान्त-रन्तयोः। मेदिनीति च विख्यातेत्युक्ता यैस्तन्मतं शृणु। जलौता कृशा पूर्वं वर्द्धिता मेदसा यतः। कथयामिच तज्जन्म सार्थकं सर्वसम्मतम्। पुरा श्रुतं यत् श्रुत्युक्तंधर्मवक्त्राच्च पुष्करे। महाविराट् शरीरस्य जलस्थस्यचिरं स्फुटम्। मलो बभूव कालेन सर्वाङ्गव्यापकोध्रुवम्। स च प्रविष्टः सर्वेषां तल्लोम्नां विवरेषु च।
“कालेन महता तस्माद्बभूव वसुधा मुने!। प्रत्येकं” प्रतिलोम्नाञ्च कूपेषु सा स्थिरा स्थिता। आविर्भूतातिरोभूता सा जले च पुनःपुनः। आविर्भूता सृष्टि-काले तज्जलोपर्य्यवस्थिता। प्रलये च तिरोभूताजलाभ्यन्तरवस्थिता। प्रतिविश्वेषु वसुधा शैलकानन-संयुता। सप्तसागरसंयुक्ता सप्तद्वीपयुता सती। हि-माद्रिमेरुसंयुक्ता ग्रहचन्द्रार्कसंयुता। ब्रह्मविष्णुशिवा-द्यैश्च सुरैर्लोकैस्तदालये। पुण्यतीर्थसमायुक्ता पुण्यभा-रतसंयुता। पातालसप्त तदधस्तदूर्द्ध्वे ब्रह्मलोककः। ब्रह्मलोकश्च तत्रैव सर्वविश्वञ्च तत्र वै। एवं सर्वाणिविश्वानि पृथिव्यां निर्मितानि च। ऊर्द्ध्वौ गोलोक-वैकुण्टौ नित्यौ विश्वपरौ च तौ। नश्वराणि च वि-श्वानि सर्वाणि कृत्रिमाणि च। प्रलये प्राकृते ब्रह्मन्!ब्रह्मणश्च निप्रातने। महाविराडादिसृष्टौ सृष्टेःकृष्णेन चात्मना। नित्यैः स्थिता च प्रलये काष्ठाकाशे-श्वरैः सह। क्षित्याधिष्ठाषदेवी सा वाराहे पूर्जितासुरैः। मुनिभिर्मुनिभिर्विप्रैपन्धर्वादिभिरेव च। वि-ष्णोर्वराहरूपस्य पत्नी सा श्रुतिसम्मता। तत्पुत्रोमङ्गलो ज्ञेयो घण्टेशो मङ्गलात्मजः। भवनं यत्रसर्वेषां भूर्भूमिस्तेन कीर्त्तिता। वसुरत्नं या दधातिबसुधा सा वसुन्धरा। हरेरूरौ च या जाता सा चोर्वीपरिकीर्त्तिता। धरा धरित्री धरणी सर्वेपां धारणात्तु[Page4414-b+ 38] या। इज्याथ यागाधाराच्च क्षौणी क्षीणा लये च या। महालये क्षयं याति क्षितिस्तेन प्रकीर्त्तिता। काश्यपीकश्यपस्येयमचला स्थिररूपतः। विश्वम्भरा तद्धरणा-च्चानन्तानन्तरूपतः। पृथिवी पृधुकन्यात्वाद्विस्तृतत्वान्महामुने!” ब्रह्मवै॰ प्र॰ स्व

७ अ॰। तस्याः सर्वंसहत्वेऽपि केषाञ्चित् भारासहनकथा यथा
“कृष्णमक्तिविहीना ये ये च तद्भक्तनिन्दकाः। तेषांमहापातकिनामशक्ता भारवाहने। स्वधर्माचारहोना येनित्यकृत्यविवर्जिताः। श्रद्धाहीनाश्च वेदेषु तेषां भारेणपीडिता। पितृमातृगुरुस्त्रीणां पोषणं पुत्रपोष्ययोः। ये न कुर्वन्ति तेषाञ्च न शक्ता भारवाहने। ये मिथ्या-वादिनस्तात! दयासत्यविहीनकाः। निन्दका गुरुदाराणांतेषां भारेण पीडिता। मित्रद्रोही कृतघ्नश्च मिथ्या-साक्ष्यप्रदायकः। विश्वासघ्नः स्थाप्यहारी तेषां भारेणपीडिता। कल्याणयुक्तनामानि हरेर्नामैकमङ्गलम्। कुर्वन्ति विक्रयं ये वै तेषां भारेण पीडिता। जीव-घाती गुरुद्रोही ग्रामयाजी च लुब्धकः। शवदाहीशूद्रभोजी तेषां भारेण पीडिता। पूजायज्ञोपवासादिव्रतानि नियमानि च। ये ये मूढा विहन्तारस्तेषांभारेण पीडिता। सदा द्विषन्ति ये पापा नोविप्रसुरवैष्णवान्। हरिं हरिकथां भक्तिं तेषां भारेणपीडिता। शङ्खादीनाञ्च भारेण पीडिताऽहं यथा विधे!। ततोऽधिकेन दैत्यानां तेषां भारेण पीडिता” ब्रह्मवैपु॰जन्मख॰

४ अ॰।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

पृथवी¦ f. (-वी) The earth: see पृथिवी |

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

पृथवी [pṛthavī], See पृथिवी.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

पृथवी f. = पृथिवीL.