सामग्री पर जाएँ

प्रतिगर

विकिशब्दकोशः तः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

[सम्पाद्यताम्]

वाचस्पत्यम्

[सम्पाद्यताम्]

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रतिगर¦ पु॰ प्रतिगीर्य्यते प्रत्युच्चार्य्यते प्रति + गु--भावे अप्। वैदि-[Page4438-a+ 38] कमन्त्रभेदस्य उच्चारणभेदे। तस्य प्रकार आश्व॰ श्रौ॰

५ ।

९ ।

४ सूत्रादौ वृत्तौ च दर्शितो यथा
“शस्त्रस्वरः प्रतिगरओथामो दैवेति” सू॰
“शस्त्रस्य स्वर इव स्वरो यस्य सशस्त्रस्वरः। उत्तरपदलोपोऽत्र द्रष्टव्यः। शस्त्रतुल्य-स्वर इत्यर्थः। सवनस्वरस्याविधेयत्वादन्योऽपि यो वि-शिष्टः स्वरो विहितः शस्त्रस्य तस्य प्रापणार्थं वच-नम्। ओथामोदैव इत्ययं प्रतिगरसंज्ञो भवतिप्रतिगीर्यते प्रत्युच्चार्यते इति प्रतिगरः। वक्ष्यमाण-विशेषविशिष्टतया सकृदेव विधातुं शक्येऽपि सामान्यस्यपृथग्विधानं प्रतिगरशब्दव्यवहारेऽपि सामान्येनास्यग्रहणार्थम्” नारा॰ वृ॰
“शंसामो दैवेत्याहावे” सू॰
“प्रतिगरो भवतीति शेषः। यः पुनरयं प्रतिगरोऽपरोविधीयते तज्ज्ञापयति। प्रतिगरान्तरमध्यवर्त्तिन्घाहा-वेऽयं निमज्जते। तेन शस्त्रमध्येऽयमेव स्यात् शस्त्रा-दावयं व्राह्मणोक्तः शंसामोदैवामिति वा” ना॰ वृ॰।
“प्लु-तादिः प्रणवेऽप्लुतादिरवसाने” सू॰।
“व्यवहितस्येमौ विशेषविधी। अनन्तरस्य प्रणवावसानरूपेण विषय-भेदासम्भवात्” वृ॰।
“प्रणवे प्रणव आहावोत्तरे” सू॰।
“प्लुतादेरयमपवादः। आहावोत्तरे प्रणवे प्रणव एवप्रतिगरो भवति”।
“अवसाने च” सू॰। प्रणवः प्रति-गरो भवतीति शेषः। शस्त्रान्तरे शस्त्रमघ्ये चावसानेऽयंविधिर्भवति” वृत्तिः।
“प्रणवान्तो वा” सू॰। विषयद्वये-ऽयं विकल्पः यत्र थत्र चान्तःशस्त्रं प्रणवेनाव-स्यति। प्रणवान्त एव तत्र प्रतिगरः” वृत्तिः। शस्त्रान्तेतु प्रणवः” बृ॰।

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रतिगरः [pratigarḥ], The responsive call (of the अध्वर्यु to होतृ); ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति T. Up.1.8.1.

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रतिगर/ प्रति- m. the responsive call of the अध्वर्युto the address of the होतृTS. Br. A1s3vS3r.

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रतिगर पु.
(प्रति + गृ + अप्) शस्त्र पाठ करने वाले ऋत्विज् होता आदि के प्रति) उत्तरप्रदान के शब्द, शुनःशेपशस्त्र की ऋचाओं के शंसन में ‘ऊँ’ यह प्रतिगर करना चाहिए, स.वृ. (ओम् इति ऋचां प्रतिगरस्तथेति गाथानाम्, का.श्रौ.सू. 15.6.3, अभिषेचनीय)। शस्त्र के पाठ की प्रक्रिया में ‘आहाव’ के प्रत्युत्तर के रूप में एक मन्त्र जो प्रतिगर कहलाता है, अध्वर्यु द्वारा उच्च स्वर से उच्चारित किया जाता है और ‘आहाव’ की तरह प्रतिगर एक रहस्यात्मक महत्ता से युक्त है और इसीलिए विभिन्न प्रस्तार (क्रम परिवर्तन) से कई कर्मकाण्डीय सम्मिश्रण उत्पन्न हो जाते हैं, जिसमें ‘ओथामोदैव (उच्चरित दैव) सबसे अधिक साधारण है (आश्व.श्रौ.सू. 5.9.5) शों सामो दैव, ओथा मोद अर्ध इव (एक ऋचा के अन्त में), ओथा मोद इव (एक ऋचा के अन्त में) होतर् मोद इवोम् (ऋचा के अन्त में), ओथा मोद इवोम् (शस्त्र का अन्त), आ.श्रौ.सू. 12.27.14-15। वैश्वदेव शस्त्र में इसमें भिन्नता है, आप.श्रौ.सू. 13.13.8-1०; षोडशी शस्त्र, 14.3.4; हवै होतर्, का.श्रौ.सू. 2०.3.2 (अश्वमेघयज्ञ); होयि होतर् शां.श्रौ.सू. 15.1.23, अथवा सामान्य रूप से ‘ओम्’, आप.श्रौ.सू. 18.19.13 (राजसूय)।

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=प्रतिगर&oldid=479401" इत्यस्माद् प्रतिप्राप्तम्