प्रतिताल
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रतितालः, पुं, (प्रतिगतस्तालम् ।) तालविशेषः । यथा, सङ्गीतदामोदरे । “कान्तारः समराख्यश्च वैकुण्ठो वाञ्छितस्तथा । कथिताः शङ्करेणैव चत्वारः प्रतितालकाः ॥ कान्तारो यथा, -- कान्तारः प्रतितालस्तु चन्द्रक्रीडे द्रुतद्वयम् । दशाक्षरपदेनायं शृङ्गारे वर्त्तते रसे ॥ १ ॥ समराख्यो यथा, -- लघुद्रुतौ लघुश्चान्ते नृपताल उदाहृतः । रुद्रसंख्याक्षरपदः समरे वीरके रसे ॥ २ ॥ वैकुण्ठो यथा, -- रुद्रत्रयस्तु वैकुण्ठे प्रतिताले समीरितः । अर्कसंख्याक्षरैः पादो हास्ये त्रिपुटतालके ॥ ३ ॥ वाञ्छितो यथा, -- वाञ्छितस्तृतीये ताले लघुरेको द्रुतस्तथा । त्रयोदशाक्षरैर्युक्तो रसेऽद्भुते प्रकीर्त्तितः ॥” ४ ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रतिताल¦ पु॰ संगीतसा॰ उक्ते तालभेदे तल्लक्षणभेदादिकंतत्रोक्तं यथा
“कान्तारः समराख्यश्च वैकुण्ठो वाञ्छित-स्तथा। कथिताः शङ्करेणैव चत्वारः प्रतितालकाः। कान्तारः प्रतितालस्तु चन्द्रक्रीडे द्रुतद्वयम्। दशाक्षर-पदेनायं शृङ्गारे वर्त्तते रसे।
१ लघुद्रुतौ लघुश्चान्तोनृपनाल उदाहृतः। रुद्रसंख्याक्षरपदः समरो वीर्केरसे”।
२
“रुद्रत्रयस्तु वैकुण्ठे प्रतिताले समीरिताः। अर्कसंख्याक्षरै पादो हास्ये त्रिपुटतालके”।
३
“वाञ्छि-तस्तृतीय ताले लघुरेको द्रुतस्तथा। बयोदशाक्षरैर्युक्तोरसेऽद्भुते प्रकीर्त्तिनः”।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रतिताल¦ m. (-लः) A kind of air or melody. f. (-ली) The key of a door or padlock, or an instrument to open a door. E. प्रति relating to, ताल tune, or a lock, fem. aff. ङीप् |
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रतितालः [pratitālḥ], A kind of Tāla in music; कान्तारः समराख्यश्च वकुण्ठो वाञ्छितस्तथा । कथिताः शङ्करेणैव चत्वारः प्रतितालकाः ॥ Saṁgītasāra.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रतिताल/ प्रति--ताल m. (in music) a kind of measure