प्रतिविम्व

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रतिविम्व¦ पु॰ न॰ वी + गतौ उल्वा॰ नि॰ बन् नुट्न विम्बं प्रति-रूपं विम्बम् प्रा॰ स॰। विम्बानुरूपे प्रातच्छायायुक्ते पदार्थे। तस्य विम्बः द्भेदोऽभेदो वेतिसंशये विवरणप्रमेयसं॰निरणायि यथा
“ननु जीवस्याहङ्कारस्थप्रातविम्बत्वे विम्बाद्धेदः स्यात्दर्पणगतमुखप्रतिबिम्मवत् तत्र हि ग्रीवास्वदर्णस्थयो[Page4451-a+ 38] र्मुखयोरन्योन्याभिमुखत्वे न भेदोऽनुभूयते, मैवं मदीयमिदंमु खमित्यैक्यप्रत्यभिज्ञया भेदानुभवस्य बाधात्। न चप्रत्यभिज्ञैवेतरेण बाध्येति वाच्यं सति भेदे प्रतिबिम्बा-सम्भवात् किं प्रतिबिम्बीनाम मुखलाञ्छितमुद्रा? उतदर्पणावयवा एव विम्बस्य सन्निधिवशात्तथा परिणमन्ते?नाद्यः दर्पणस्थमुखस्येतरस्मादल्पत्वात् यत्र तु प्रौढदर्पणेप्रोढं मुखसुपलभ्यते तत्रापि तस्य न मुद्रात्वम् दर्पण-मुखयोः संयोगाभावात्। न द्वितीयः निमित्तकारणस्यविम्बस्यापायेऽपि तस्यावस्थानप्रसङ्गात् न हि तथाऽव-तिष्ठते। तेनैव पुरुषेण दर्पणे तिर्य्यङ्निरीक्षिते पुरुषा-न्तरेण सम्यगवलोकिते वा तन्मुखानुपलम्भात्। न चैवंमन्तव्यं क्वचिन्निमित्तापाये कार्य्यामप्यपैति हस्तसंयीग-जन्यस्य कटप्रसारणस्य हस्तसंयोगापायेऽपायदर्शनात्। न तत्र निमित्तापायात् कार्य्यापायः चिरकालसंवेष्टना-हितेन संस्कारेण संवेष्टनलक्षणविरुद्धकार्य्योत्पादात्अन्यथा चिरकालप्रसारणेन संबेष्टनसंस्कारे विना-शितेऽपि हस्तापाये प्रसारणमपेयात् न चैवमपैति। इह तु चिरकालबिम्बसन्निधावप्युत्पन्ने विम्बापायेप्रतिबिम्बोऽपि गच्छत्येवेति न विम्बः परिणामस्यनिमित्तम्। अथ मन्यसे चिरकालस्थितोऽपि कमलविकाशः सवितृकिरणस्य निमित्तस्यापायेऽप्यपगच्छतीति। तन्न तत्रापि प्राथमिकमुकुलत्वहेतुभिः पार्थिवै-राप्यैश्च कमलावयवैः पुनरपि रात्रौ मुकुलत्वे विरु-द्धकार्य्ये जनिते विकाशापायात् अन्यथा तादृशावयव-रहिते म्लाने कमलेऽपि रात्रौ विकाशोऽपगच्छत्। आदर्शे तु मुखाकारपरिणते पुनः केन हेतुना सम-तलाकारपरिणामः स्यात् तदवयवानां कारुकर्मव्यतिरेके-णाकिञ्चित्करत्वात्। अतएव विम्बसन्निधिमात्रेण मा-दर्शावयवा मुखाकारेण परिणमेरन् अन्यथा दर्पणद्रव्येप्रतिमामुखे कर्त्तव्ये सति लौकिका विम्बमेव सन्निधाप-येयुः न तु कांस्यकारमंपेक्षरन्। दर्पणद्रव्यस्यान्याकारपरि-णामे कारुकर्मापेक्षायामपि प्रतिबिम्बपरिणामे पुनःस्वरू-पपरिणामे वा न तदपेक्षेति चेत् एवमपि न मुखप्रति-विम्बाकारपरिणामो युक्तिसहः चक्षुर्नासिकादिनिम्नो-न्नतभागस्य स्पर्शेनानुपलम्भात् समातलमेव हि पाणिना-स्पृश्यते। समतलेन व्यवहितं मुखमिति चेत् तर्हिचाक्षुषमपि न स्यात्। तत एतत् सिद्धं विमतः आदर्शो-मुखव्यक्त्यन्तररहितस्तज्जन्मकारणशूम्यत्वात् यथा विषाण[Page4451-b+ 38] जन्मकारणशून्यं विषाणरहितं शशभस्तकमिति। ननुतर्हि शुक्तिरजतवन्मिथ्यात्वापत्तेर्न बिम्बैकत्वसिद्धिः प्रत्य-भिज्ञा तु व्यभिचारिणी मिथ्यारजतेऽपि मदीयमिदंरजतमिति तद्दर्शनादिति चेत् विषमो दृष्टान्तः नेदंरजतमिति हि तत्र रजतस्वरूपबाधया रजताभिज्ञायाभ्रमत्वे तत्प्रत्यभिज्ञाया अपि भ्रमत्वमुचितम् अत्र नतथा नेदं मुखमिति स्वरूपबाधः किन्तु नात्र मुखमितिदेशसम्बन्धमात्रबाधे सति उत्पन्ना मदीयमेव मुखमितिप्रत्यभिज्ञा कथं भ्रमः स्यात्। न च मुखावयवानामचा-क्षुषत्वात् कथं प्रत्यभिज्ञानमिति वाच्यं नासाग्रादिकति-पयावयवदर्शनादपि घटादिवदयवविनश्चाक्षुषत्वोपपत्तेः। यः पुनर्दर्पणापगमे प्रतिबिम्बापगमः नासौ स्वरूपबाधःदर्पणेऽपि तत्प्रसङ्गात्। ननु तत्त्वमसिवाक्येन जीवरूपःप्रतिबिम्बो बाध्यते यथा स्थाणुरसौ न पुरुष इतिवद्वाधायां सामानाधिकरण्यदर्शनात् संसार्य्यविनाशे चमोक्षानुपपत्तेः सोऽयं देवदत्त इति वदैक्यपरत्वेनापि सा-मानाधिकरण्यसम्भवात् विरुद्धांशबाधमात्रेण मोक्षोप-पत्तेः कृत्स्नस्य जीवस्य बाधे मोक्षस्यापुरुषार्थत्वात्। यस्तुमन्यते प्रतिबिम्ब एव नास्ति दर्पणप्रतिफलिता नेत्र-रश्मयः परावृत्य बिम्बमेव दर्पणादविविक्तं गृह्णतीतिस्पष्टं प्रत्यङ्मुखत्वाद्यनुभवेनासौ निराकरणीयः। कथंतर्हि मूर्त्तद्रव्यस्य मुखस्यैकस्य भिन्नदेशद्वये युगपत् का-त्स्न्येन वृत्तिः, दर्पणदेशवृत्तेर्मायाकृतत्वादिति ब्रूमः। न हि मायायामसम्भावनीयं नाम स्वशिरश्छेदादिकमपिस्वप्ने माया दर्शयति। नन्वेवमपि जलमध्येऽधीमुखस्यवृक्षप्रतिविम्बस्य तीरवृक्षेणैक्ये सति तीरस्थवृक्षोऽधिष्ठानंतत्र च मायया जलगतत्वमधोमुखत्वञ्चाध्यस्तमिति वक्तव्यंन चात्राध्यासहेतुरस्ति अधिष्ठानस्य साकल्येन प्रतीतेःतत्कयमसावध्यासः, उच्यते किमत्र वृक्षावरणाभावादध्या-साभावः? किं वा दोषाभावात्? उतोपदानामावात्?आहो स्विदध्यासविरोधिनोऽधिष्ठानतत्त्वज्ञानस्य सद्भा-वात्? नाद्यः चैतन्यावरणस्यैवाध्यासोपादानतया जडेपृथगावरणामुपयोगात्। एतेन तृतीयोऽपि निरस्तः। नद्वितीयः सोपाधिकभ्रमेषूपाधेरेव दोषत्वात्। न चतुर्थःनिरुपाधिकभ्रमस्यैवाधिष्ठानतत्त्वज्ञानविरीधित्वात्। तर्हिसोपाधिकभ्रमस्य कर्तृत्वादेः नात्मतत्त्वज्ञानान्निवृत्तिःकिन्तु अहङ्कारोपाध्यपगमादिति चेत् वाढं पारमार्थिक-दर्पणाद्युपाध्रेस्तत्कृतभ्रसस्य च ज्ञानादनिवृत्तावप्यज्ञानज-[Page4452-a+ 38] न्योपाधेरहङ्कारस्य निरुपाधिकभ्रमरूपस्यात्मतत्त्वज्ञनान्निवृत्तौ कर्तृत्वादेर्द्धानान्निवृत्तिरर्थात् सिध्यति। ननु कथंतत्त्वज्ञानं जीवोनाऽनात्मतादात्म्यं जानाति न विरुद्धात्म-तामात्मनोऽवगन्तुमलं प्रतिबिम्बत्वात् दर्पणगतप्रति-बिम्बवदिति चेत् न अचेतनत्वस्योपाधित्वात्। यस्तुलोकायतः शरीरस्यैव चैतन्यं मन्यते तं प्रति दर्पणगतजाड्येन प्रतिरुद्धत्वात् प्रतिविम्बस्याचेतनत्वं सुसम्पादंचेतनत्वे तु विम्बचेष्टया विनापि स्वयं चेष्टेतजीवस्य तु प्रतिबिम्बत्वेऽपि नोपाधिजाड्येन प्रति-बन्ध इत्यनुभवसिद्धं, यद्यपि लोके बिम्बभूतस्यैव देवदत्तस्यभ्रमनिवर्त्त कतत्त्वज्ञानाश्रयत्वम् दृष्टम्। तथापि न तत्रविम्बत्वं प्रयोजकं किन्तु भ्रमाश्रयत्वं जीवश्च भ्रमाश्रयःअविद्यायाश्चिन्मात्राश्रयत्वेऽपि जीवपक्षपातित्वेन भ्रमो-त्पादनात्। ननु ब्रह्म स्वस्य जीवैक्यं न जानाति चेत्असर्वज्ञं स्यात् जानाति चेत् जीवगतभ्रमं स्वगतत्वेनपश्येदिति चेत् न स्वमुखतत्प्रतिबिम्बयोरैक्यं जान-तापि देवदत्तेन स्वमुखे प्रतिबिम्बगताल्पत्वमलिनत्वाद्यदर्शनात्। न च जीवस्य प्रतिविम्बत्वे मानाभावः श्रुतिस्मृ-तिसूत्रेभ्यस्तत्सिद्धेः
“रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूवेति” श्रुतिः
“एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्” इति स्मृतिः।
“अतएव चोपमा जलसूर्य्यकादिवदितिसूत्रम्। न चा-मूर्त्तस्य ब्रह्मणः प्रतिविम्बासम्भवः अमूर्त्तस्याप्याकाशस्यस्वाश्रिताभ्रनक्षत्रादिविशिष्टस्य जले प्रतिबिम्बभावदर्श-नात्। जलान्तराकाश एवाभ्रादिप्रतिविम्बाधार इति चेत्न जानुमात्रेऽपि जले दूरविशालाकाशदर्शनात्। जीवोघटाकाशवदुपाध्यवच्छिन्ना न प्रतिविम्ब इति चत् न तथासति जीवोपाधिमध्ये ब्रह्मणोऽपि सत्त्वे चैतन्यं तत्रद्विगुणं स्यात् न चैवमाकाशस्य घटे द्वैगुण्यं दृष्टं ब्र-ह्मणस्तत्रासत्त्वे च सर्वगतत्वनियन्तृत्वादिहानिः। उभ-यानुगतचिद्रूपाकारस्यैव सर्वगतत्वनियन्तृत्वादि न ब्रह्वणइति चेत् न
“य आत्मानमन्तरो यभतीति” श्रुतौ प्रकरण-लभ्यस्य व्रह्मण एव जीवमध्ये नियन्तृत्वेनावस्थानश्रव-णात अतः शास्त्रे बर्वत्र घटाकाशदृष्टान्तोऽसङ्गत्वसा-धको न जीवत्वसाधकः। प्रतिबिम्बपक्षे तु द्विगुणीकृत्यवृत्तिर्न दाषाय जलमध्ये स्मामाविकजानुमात्राकाशिस्यप्रतिविम्यिताविशाणाकाशस्य च वृत्तेः। तस्यादहङ्कारो-पाधिकृतो ब्रह्मप्रतिविन्वो जोवः”