प्रतिसर्ग
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रतिसर्गः, पुं, (प्रतिरूपः सर्गः ।) ब्रह्मणः सृष्ट्य- नन्तरं दक्षादीनां सृष्टिः । स च पुराणपञ्च- लक्षणान्तर्गतलक्षणविशेषः । यथा, -- ऋषय ऊचुः । “आदिसर्गस्त्वया सूत ! कथितो विस्तरेण च । प्रतिसर्गश्च ये येषामधिपास्तान् वदस्व नः ॥ सूत उवाच । यदाभिषिक्तः सकलाधिराज्ये पृथुर्धरित्र्यामधिपो बभूव । तदौषधीनामधिपञ्चकार यज्ञव्रतानां तपसाञ्च सोमम् ॥ नक्षत्रताराद्विजवृक्षगुल्म- लतावितानस्य च रुक्मगर्भः । अपामधीशं वरुणं धनानां राज्ञां प्रभुं वैश्रवणञ्च तद्वत् ॥ नानाशस्त्रधराः सर्व्वे नानारूपा महाबलाः । एष वः प्रतिसर्गोऽपि कथितो द्बिजसत्तमाः ॥” इति कालिकापुराणे २६ अध्यायः ॥
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रतिसर्ग¦ m. (-र्गः)
1. The portion of a Pura4n4a, which treats of the des- truction and renovation of the world.
2. Secondary creation, or the creation of the world by the agency of BRAHMA
4. and other divine beings regarded as the agents of one Supreme Being.
2. Dissolution. E. प्रति severally, सर्ग going.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रतिसर्गः [pratisargḥ], 1 Secondary creation (as by the agents of one Supreme Being); संग्रहेण मया ख्यातः प्रतिसर्गस्तबानघ Bhāg.4.8.5; आदिसर्गस्तु यः सूत कथितो विस्तरेण च । प्रति- सर्गश्च ये येषामधिपास्तान् वदस्व नः ॥ Kālikā P.
Dissolution.
Continued creation out of primitive matter.
The portion of a Purāṇa which treats of the destruction and renovation of the world; सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रतिसर्ग/ प्रति--सर्ग See. under प्रति-सृज्.
प्रतिसर्ग/ प्रति- m. secondary or continued creation out of primitive matter Pur.
प्रतिसर्ग/ प्रति- m. dissolution , destruction ib.
प्रतिसर्ग/ प्रति- m. the portion of a पुराणwhich treats of the destruction and renovation of the world IW. 511 ; 517.
Purana index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
(I)--secondary creation, three-fold; फलकम्:F1: Br. IV. 3. ३१, ११०, ११३; वा. १०२. ४६, ५३; Vi. VI. 8, 2 and १५.फलकम्:/F done by the ten sons, seven sages and यामदेवस् of the epoch of स्वायम्भुव Manu; फलकम्:F2: M. 8. 1.फलकम्:/F one of the five characteristics of the पुराण। फलकम्:F3: Ib. ५२. 2; ५३. ६५; Br. I. 1. ३७; 3. २६.फलकम्:/F
(II)--a topic of the पुराण: at the evening of the day of ब्रह्मा, प्रलय sets in, when the whole universe appears like an oven with blazing fire. Then come different clouds pouring in torrents everywhere (एकार्- णव) फलकम्:F1: वा. 4. १०; १००. १३३-79.फलकम्:/F Lord's sleep in the waters. फलकम्:F2: Ib. १००. १८५-9.फलकम्:/F