प्रतिसर्गः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रतिसर्गः, पुं, (प्रतिरूपः सर्गः ।) ब्रह्मणः सृष्ट्य- नन्तरं दक्षादीनां सृष्टिः । स च पुराणपञ्च- लक्षणान्तर्गतलक्षणविशेषः । यथा, -- ऋषय ऊचुः । “आदिसर्गस्त्वया सूत ! कथितो विस्तरेण च । प्रतिसर्गश्च ये येषामधिपास्तान् वदस्व नः ॥ सूत उवाच । यदाभिषिक्तः सकलाधिराज्ये पृथुर्धरित्र्यामधिपो बभूव । तदौषधीनामधिपञ्चकार यज्ञव्रतानां तपसाञ्च सोमम् ॥ नक्षत्रताराद्विजवृक्षगुल्म- लतावितानस्य च रुक्मगर्भः । अपामधीशं वरुणं धनानां राज्ञां प्रभुं वैश्रवणञ्च तद्वत् ॥ नानाशस्त्रधराः सर्व्वे नानारूपा महाबलाः । एष वः प्रतिसर्गोऽपि कथितो द्बिजसत्तमाः ॥” इति कालिकापुराणे २६ अध्यायः ॥

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रतिसर्गः [pratisargḥ], 1 Secondary creation (as by the agents of one Supreme Being); संग्रहेण मया ख्यातः प्रतिसर्गस्तबानघ Bhāg.4.8.5; आदिसर्गस्तु यः सूत कथितो विस्तरेण च । प्रति- सर्गश्च ये येषामधिपास्तान् वदस्व नः ॥ Kālikā P.

Dissolution.

Continued creation out of primitive matter.

The portion of a Purāṇa which treats of the destruction and renovation of the world; सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥