प्रतीपम्
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रतीपम्, त्रि, (प्रतिकूला आपो यस्मिन् । “ऋक्- पूरब्धूःपथामानक्षे ।” ५ । ४ । ७४ । इति अप्रत्ययः । “द्व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत् ।” ६ । ३ । ९३ । इति ईत् ।) प्रतिकूलम् । इति हेम- चन्द्रः । ६ । १०१ ॥ (यथा, भागवते । ३ । १ । १४ । “क एनमत्रोपजुहाव जिह्मं दास्याः सुतं यद्बलिनैव पुष्टः । तस्मिन् प्रतीपः परकृत्य आस्ते निर्व्वास्यतामाशु पुराच्छ्वसानः ॥” क्ली, अर्थालङ्कारभेदः । तस्य लक्षणादिवं साहित्यदर्पणे १० परिच्छेदे उक्तम् । यथा, -- “प्रसिद्धस्योपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम् । निष्फलत्वाभिधानं वा प्रतीपमिति कथ्यते ॥ क्रमेण उदाहरणं यथा, -- यत्त्वन्नेत्रसमानकान्तिसलिले मग्नं तदिन्दीवरं मेघैरन्तरितं प्रिये ! तव मुखच्छायानुकारी शशी । येऽपि त्वद्गमनानुकूलगतयस्ते राजहंसा गता- स्तत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे दैवेन न क्षन्यते ॥ तद्वक्त्रं यदि मुद्रिता शशिकथा हा हेम सा चेद्द्युति- स्तच्चक्षुर्यदि हारितं कुवलयैस्तच्चेत् स्मितं का सुधा । धिक्कन्दर्पधनुर्भ्रुवौ यदि च ते किंवा बहु ब्रूमहे यत्सत्यं पुनरुक्तवस्तुविमुखः सर्गक्रमो वेधसः ॥ अत्र वक्त्रादिभिरेव चन्द्रादीनां शोभातिवह- नात् तेषां निष्फलत्वम् । उक्त्वा चात्यन्तमुत्कर्षमत्युत्कृष्टस्य वस्तुनः । कल्पितेऽप्युपमानत्वे प्रतीपं केचिदूचिरे ॥ यथा, -- अहमेव गुरुः सुदारुणाना- मिति हालाहल ! तात ! मास्म दृप्यः । ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन् वचनानि दुर्ज्जनानाम् ॥ अत्र प्रथमपादे उत्कर्षातिशय उक्तः । तदनुक्तौ तु नायमलङ्कारः ॥”)
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रतीपम्¦ It is used as an indeclinable in the sense of “against” as in मा स्म प्रतीपं गमः; secondly “in an inverted order.”
Vedic Rituals Hindi
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रतीपम् क्रि.वि.
विरुद्ध, विरोध के तरीके से, मा.श्रौ.सू. 2.3.2.18 (वसतीवरी)। प्रतृद्य (प्र + तृद् + ल्यप्) (हृदय में शूल) भोंककर, ‘शूले हृदयं प्रतृद्य शामित्रे श्रपयति’, का.श्रौ.सू. 6.7.14 (पशु.)।