प्रमथ

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रमथः, पुं, (प्रमथतीति । प्र + मथ् + अच् ।) षोटकः । शिवपारिषदः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ स च षट्त्रिंशत्कोटिसंख्यकः । यथा, “षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि प्रमथा द्बिजसत्तमाः । तत्रैकत्र सहस्राणि भागे षोडश संस्थिताः ॥ नानारूपधरा ये वै जटाचन्द्रार्द्धमण्डिताः । ते सर्व्वे सकलैश्वर्य्ययुक्ता ध्यानपरायणाः ॥ योगिनो मदमात्सर्य्यदम्भाहङ्कारवर्ज्जिताः । क्षीणपापा महाभागाः शम्भोः प्रीतिकराः पराः ॥ न ते परिग्रहं रागं काङ्क्षन्ति स्म कदाचन । संसारविमुखाः सर्व्वे यतयो योगतत्पराः ॥ ध्यानावस्थं महादेवं परिवार्य्य धृतव्रताः । कृत्वा परिवदं रुच्या तिष्ठन्ति विगतक्लमाः ॥ यदैव परमं ज्योतिश्चिन्तयत्यम्बिकापतिः । ततः सर्व्वे गणास्तत्र भुञ्जन्ते पललान्यपि । हते वराहस्य गणे भर्गमासाद्य ते गणाः । चतुर्भागाः स्वयं भूत्वा भूतं कर्म्मेति वै जगुः ॥ भूतत्वमभवत्तेषां चतुर्भागवतां तदा । वचनात् पद्मजातस्य भूतग्रामास्ततो मताः ॥ यो लोकविदितः पूर्ब्बं भूतग्रामश्चतुर्व्विधः । यतस्तेभ्योऽधिका यत्नैस्तद्दृढग्राम उच्यते ॥ इति वः सर्व्वमाख्यातं भूताः शम्भुगणा यथा । यदाहारा यदाकारा यत्कृत्यास्ते महौजसः ॥ य इदं शृणुयान्नित्यमाख्यानं योगमुत्तमम् । स दीर्घायुः सदोत्माही योगयुक्तश्च जायते ॥” इति कालिकापुराणे पारिषदोत्पत्तिर्नाम २९ अध्यायः ॥ (धृतराष्ट्रपुत्त्राणामन्यतमः । यथा, महाभारते । १ । ११७ । १२ । “प्रमथश्च प्रमाथी च दीर्घरोमश्च वीर्य्यवान् ॥”)

अमरकोशः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रमथ पुं।

शिवानुचरः

समानार्थक:प्रमथ,पारिषद,गण

1।1।35।2।1

कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः। प्रमथा: स्युः पारिषदा ब्राह्मी इत्याद्यास्तु मातरः। ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा। वारीही च तथेन्द्राणी चामुण्डा सप्तमातरः॥

स्वामी : शिवः

सम्बन्धि1 : शिवः

 : नन्दिः

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, आत्मा, देवयोनिः

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रमथ¦ पु॰ प्रमथ्नाति प्र + मथ--अच्।

१ धृतराष्ट्रपुत्रभेदे भा॰आ॰

११

७ अ॰।

२ घोटके

३ शिवपारिषदभेदे च शब्दरत्ना॰तत्स्वरूपसंख्यादि यथा(
“नानारूपधरा ये वै जटाचन्द्रार्द्धमण्डिताः। ते सर्वे-सकलैश्वर्य्ययुक्ता ध्यानपरायणाः। योगिनो मदमात्सर्य्यदम्भाहङ्कारवर्जिताः। क्षीणपापा महाभागाः शम्भोःप्रीतिकराः पराः। न ते परिग्रहं रागं काङ्क्षन्ति स्मकदाचन। संसारविमुखाः सर्बे यतयो यीगतत्पराः। ध्यानावस्थं महादेवं परिवार्य्य धृतव्रताः। कृत्वा परिषदं रुच्या तिष्ठन्ति विगतक्लमाः। यदैव परमं ज्योतिःचिन्तयत्यम्बिकावतिः। तदैव ते पारिषदाः सर्वे सवेष्ट-यन्ति तम्। ते षोडश समाख्याताः कोटयोवै धृतघ्रताः। सिंहव्याघ्रादिसारूव्या अणिमादिसमायुताः। अपरेकामिनः शम्भोः सुनर्म्मसचिवाः स्मृताः। विचित्ररू-पाभरणा जटाचन्द्रार्द्धमण्डिताः। हरस्य तुल्याःरूपेण विशदा वृषभघ्वजाः। उमासदृशरूपाभिः प्रम-दाभिः समागताः। विचित्रमाल्याभरणा दिव्यस्रग्गन्धभूषणाः। उमाहहायं क्रीडन्तमनुगच्छन्ति भूतिताः। शृङारवेशाभरला अष्टौ ते कोटयो नणाः। अद्धैमारी-श्वराश्चान्ये ह्यर्द्धनारोश्वरं हरम्। अनुयान्ति महा-भागास्तुल्यरूपा हरस्य ये। उमासहायो हि यदारनते स्म सुण हरः। अर्द्धनारीशरीरास्तु द्वारपालाभवन्ति ते। आकाशमार्शे गच्छन्तमनुगच्छन्ति नित्यशः। ध्यानस्थं परिचर्य्यन्ति सलिलादिभिरीश्चरम। नाना-शस्त्रधराः शम्भीर्गणास्तु प्रमथाः स्मृताः। प्रमथ्नन्ति चगुद्धेषु युध्यमाना{??}हाबलानः ते वे स हावलाः शूराःसंख्याता बसुलोटयः। श्वरे ब्रामनास्तालकदङ्गपण-पावाभिः। मृस्यन्ति वाद्यं कुर्वन्तो मावन्ति सत्तुरस्यरम्। यावारूपधरास्ते वै संस्यया{??} आ-[Page4476-b+ 38] नुनच्छन्ति विचरन्तं महेश्चरम्। सर्वे नायाविनः शूराःसर्वे शास्तार्थपारगाः। सर्वे सर्बत्र सर्वज्ञाः सर्वे सर्वत्रगाःलदा।{??}हूर्त्तात् सर्वभुवनं मत्वायान्ति पुनःपुनः। अणिमाद्यष्टकैश्वर्व्ययुक्तास्तेवै महावसाः। अपरे रुद्र-नामानो जटाचन्द्रार्द्धमखिताः। देवेन्द्रस्व नियोगेनवर्त्तन्ते त्रिदिवे सदा। तेषां संख्या चैककोटिस्ते सर्वेबलवत्तमाः। कुर्वन्ति हि सदा सेवां हरस्य सततं गणाः। विध्वं सयन्ति पापिष्ठान् धर्मिष्ठान् पालयन्ति च। अनु-गृह्णन्ति सततं धृतपाशुपतव्रतान्। बिघ्नांश्च सततंहन्ति योगिन वयतात्मनाम्। षटत्रिंशत् कोटयश्चैतेहरस्य सकला गणाः” कालिका पु॰

२९ अ॰। तेषामुत्पत्तिकथा तत्रैवाध्याये दृश्या।

४ हरीतक्यां स्त्री मेदि॰।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रमथ¦ m. (-थः)
1. An attendant on S4IVA.
2. A horse. f. (-था)
1. Yellow myrobalan, (Terminalia chebula.) “हरितक्याम्”।
2. Pain, affliction. E. प्र excess, मथि to churn, (the enemies of S4IVA,) aff. अच् |

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रमथः [pramathḥ], 1 A horse.

N. of a class of Beings (said to be goblins) attending on Śiva; प्रमथमुखविकारैर्हासयामास गूढम् Ku.7.95. -Comp. -अधिपः, -नाथः, -पतिः an epithet of Śiva; तेनाहृताः प्रमथनाथमखाय भूपाः Bhāg.1.15.9.-आलयः hell.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रमथ/ प्र- m. " Tormentor " , N. of a class of demons attending on शिवMBh. Ka1v. etc. (See. RTL. 238 )

प्रमथ/ प्र- m. of a son of धृत-राष्ट्रMBh.

प्रमथ/ प्र- m. a horse L.