प्रमथः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रमथः, पुं, (प्रमथतीति । प्र + मथ् + अच् ।) षोटकः । शिवपारिषदः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ स च षट्त्रिंशत्कोटिसंख्यकः । यथा, “षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि प्रमथा द्बिजसत्तमाः । तत्रैकत्र सहस्राणि भागे षोडश संस्थिताः ॥ नानारूपधरा ये वै जटाचन्द्रार्द्धमण्डिताः । ते सर्व्वे सकलैश्वर्य्ययुक्ता ध्यानपरायणाः ॥ योगिनो मदमात्सर्य्यदम्भाहङ्कारवर्ज्जिताः । क्षीणपापा महाभागाः शम्भोः प्रीतिकराः पराः ॥ न ते परिग्रहं रागं काङ्क्षन्ति स्म कदाचन । संसारविमुखाः सर्व्वे यतयो योगतत्पराः ॥ ध्यानावस्थं महादेवं परिवार्य्य धृतव्रताः । कृत्वा परिवदं रुच्या तिष्ठन्ति विगतक्लमाः ॥ यदैव परमं ज्योतिश्चिन्तयत्यम्बिकापतिः । ततः सर्व्वे गणास्तत्र भुञ्जन्ते पललान्यपि । हते वराहस्य गणे भर्गमासाद्य ते गणाः । चतुर्भागाः स्वयं भूत्वा भूतं कर्म्मेति वै जगुः ॥ भूतत्वमभवत्तेषां चतुर्भागवतां तदा । वचनात् पद्मजातस्य भूतग्रामास्ततो मताः ॥ यो लोकविदितः पूर्ब्बं भूतग्रामश्चतुर्व्विधः । यतस्तेभ्योऽधिका यत्नैस्तद्दृढग्राम उच्यते ॥ इति वः सर्व्वमाख्यातं भूताः शम्भुगणा यथा । यदाहारा यदाकारा यत्कृत्यास्ते महौजसः ॥ य इदं शृणुयान्नित्यमाख्यानं योगमुत्तमम् । स दीर्घायुः सदोत्माही योगयुक्तश्च जायते ॥” इति कालिकापुराणे पारिषदोत्पत्तिर्नाम २९ अध्यायः ॥ (धृतराष्ट्रपुत्त्राणामन्यतमः । यथा, महाभारते । १ । ११७ । १२ । “प्रमथश्च प्रमाथी च दीर्घरोमश्च वीर्य्यवान् ॥”)

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रमथः [pramathḥ], 1 A horse.

N. of a class of Beings (said to be goblins) attending on Śiva; प्रमथमुखविकारैर्हासयामास गूढम् Ku.7.95. -Comp. -अधिपः, -नाथः, -पतिः an epithet of Śiva; तेनाहृताः प्रमथनाथमखाय भूपाः Bhāg.1.15.9.-आलयः hell.