प्रस्तार
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रस्तारः, पुं, (प्र + स्तॄ + घञ् ।) तृणवनम् । तत्- पर्य्यायः । तृणाटवी २ ऋषः ३ । इति हेम- चन्द्रः । ४ । १७७ ॥ पल्लवादिविरचितशय- नीयम् । इति शब्दरत्नावली ॥ शय्या । इति हारावली ॥ छन्दःप्रभृतीनां प्रभेदज्ञापकसङ्केत- विशेषः । यथा, -- “पादे सर्व्वगुरावाद्यात् लघु न्यस्य गुरोरधः । यथोपरि तथा शेषं भूयः कुर्य्यादमुं विधिम् ॥ ऊने दद्याद्गुरूनेव यावत् सर्व्वलघुर्भवेत् । प्रस्तारोऽयं समाख्यातश्छन्दोविचितिवेदिभिः ॥” इति वृत्तरत्नावली ॥ * ॥ अपि च । अहपत्थार । पढम गुरु हेट्ट ठाणे लहुआ परिठवौ अप्पबुद्धी ए । सरिसा सरिसा पन्ती उव्वरिआ गुरुलहू देहु ॥ अस्य टाका । एतद्भेदज्ञानं प्रस्तारज्ञानाधीनमिति प्रस्तार दर्शयति । प्रथमं गुरोरधःस्थाने लघुकं स्थापय आत्मबुद्ध्या सदृशी सदृशी पंक्तिरुद्- वृत्तौ गुरुलघू देहि सदृशी पंक्तिर्दक्षिणे कार्य्या वामे गुरुलघुभिः पूरणं कार्य्यं इदन्तु मात्रा- प्रस्तारविषयं तत्रापि गुरोर्लिखनयोग्यत्वे गुरु- र्लेख्यः अपरत्र लघुर्देयः । वर्णप्रस्तारे तु गुरुणैव पूरणं कार्य्यं तत्रायं प्रकारः आदौ गुरुर्लेख्यः तत्र प्रथमं गुरोरधःस्थाने लघुर्लेख्यः तद्दक्षिणे चोपरिस्थितपंक्तेः सदृशी कार्य्या वामे च गुरु- लघुभिः पूरणं कार्य्यं वामे चैक एकलघुः पतति वर्णप्रस्तारे तु वामे लघुस्पर्शो नास्ति यथा त्रिकलप्रस्तारे । ६६ । प्रथमगुरोरधो लघु- र्वामतश्च कलार्द्धपूरणं गुरुणैव कार्य्यं दक्षिणे च पंक्त्यभावः ततो गुरोरधो लघुर्लेख्यः दक्षिणे च लघोरधो लघुर्लेख्यः वामे च कलापूरणं एकेन लघुना कार्य्यं एवं चतुष्कला-६६ दावपि बोध्यं यथा अक्षरच्छन्दसि ६६ एवमन्यत्रापि बोध्यम् ॥ अथ सकलप्रस्तारसंख्या । दव्वीसा सत्तस- आतैं सत्तावह सहज्जाइ वाआलिसह लक्खं तेरहकोडी समग्गाइं । अस्य टीका । अत्र चैकाक्षरमारभ्य षड्विंशत्यवधिवर्ण- वृत्तानां प्रस्तारे कियती संख्येत्यत आह । १३४, २१७, ७२६ षड्विंशतिः सप्त तानि तथा सप्तदशसहस्राणि द्विचत्वांशल्लक्षास्त्रयोदश- कोट्यः समग्राणि अङ्कस्य वामा गतिरित्यङ्काः स्थाप्याः । इति पिङ्गलः शीघ्रबोधभूषणश्च ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रस्तार¦ पु॰ प्र + स्तॄ--घञ्।
१ तृणप्रधानवने हेभच॰।
२ पल्ल-वादिरचितशयनीये शब्दर॰।
३ शय्यामात्रे हारा॰। प्रस्तार्य्यन्ते विस्तार्य्यन्ते गुरुलघुरूपतया वर्णा मात्रावा अनेन प्र + स्तॄ--णिच् करणे अच्।
४ लथुगुरुवर्णज्ञा-पनक्रियाभेदे तत्प्रकारश्च वृ॰ र॰ उक्तो यथा
“पादे सर्वगुरावाद्याल्लघुं न्थस्य गुरोरधः। यथोपरितथा शेषं भूयः कुर्य्यादसुं विधिम्। ऊने दद्याद्गुरू-नेव यावत् सर्वलधुर्भवेत्। प्रस्तारोऽयं समाख्यातच्छन्दो-विचितिवेदिभिः”।
“प्रस्तारणीयवृत्तादीनां सर्वगुरुकेपादे पाद इत्युपलक्षणं वर्णानामपि। प्रथमपङ्क्तौलिखिते आद्यात् प्रथमगुरोस्तमारभ्येत्यर्थः। द्वितीयप-ङ्क्तौ अधः तस्यैव अधस्तात्पङ्क्तौ ब्रथमं लथुं न्थस्ययथा उपरि ऊर्द्धस्थपङ्क्तौ अपरे अवशिष्टाः सन्निवि-ष्टास्तथा तस्य दक्षिणपार्श्वेषु गुर्वादयो लेख्याः। तृतीय-पङ्क्तौ तु प्रथमाया गुरुव्यक्तेरधस्तात् लक्षुं न्थस्य शेषान्उपरिस्थद्वितीयपङ्क्तिस्थान् गुर्वादीन् त्थपेत् एवश्चतृतीयपङ्क्तौ आद्यस्थानस्य न्यूनता तत्र किं देयमि-त्थाकाङ्क्षायामाह, ऊने प्रस्तार्य्यसंख्यातो न्थूने सतिवामभागे गुरून् दद्यात् एवं भूयो मुहुः कुर्य्यात् यावच्चसर्वलघुकः पादो भवेत्, तावदेवं कुर्य्यादित्यर्थः। त्र्यक्ष-रप्रस्तारे लघुगुर्वोः ऋजुवक्रतया तदाकारेणोदाहरणम्प्रथमः भेदः मगणः द्वितीयो भदः। यगणःतृतीयो भेदः ऽ। ऽ रगणः चतुर्थो भेदः॥ ऽ सगणःपञ्चमो भेदः । तगणः षष्ठो भेदः। ऽ। जगणःसप्तमो भेदः ऽ॥ भगणः अष्टमो भेदः॥ ऽनगणमात्राप्रस्तारे विशेषस्तु पिङ्गलादौ द्रष्टव्यः। मात्रावृत्तप्रस्तारेऽयं विशेषः जने गुर्वादिक्रमेण वर्णादेयाः। मात्राद्वये अवशेषे एको गुरुः त्रिमात्राबशेषे एकोगुरुः तद्वामे एको लघुरेवं रोत्या वृत्तमात्रसंख्यया न्यूनमात्राद्वारा संख्यापूरणार्थं गुरुलधुदानमिति वोध्यम्।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रस्तार¦ m. (-रः)
1. A jungle, a thicket or wood, overgrown with grass.
2. Covering, spreading.
3. A bed made with blossoms, leaves, &c. [Page499-b+ 60]
4. Any bed or couch.
5. A flat surface, a plain.
6. Representation of the long and short vowels of a metre and its possible varie- ties, (in prosody.) E. प्र before, स्तृ to spread, aff. घञ् |
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रस्तारः [prastārḥ], 1 Strewing, spreading out, covering with.
A bed of leaves and flowers.
A bed or couch in general.
A flat surface, level, plain.
A thicket, wood.
(In prosody) A tabular representation of the long and short vowels of a metre with all possible varieties.
A process in preparing minerals.
A flight of steps (leading down to water; Mar. घाट); मणिप्रवालप्रस्तारम् Mb.3.145.5.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्रस्तार/ प्र-स्तार m. ( ifc. f( आ). )strewing , spreading out , extension (also fig. = abundance , high degree) MBh. Ka1v.
प्रस्तार/ प्र-स्तार m. a litter , bed of straw Hariv.
प्रस्तार/ प्र-स्तार m. a layer S3ulbas.
प्रस्तार/ प्र-स्तार m. a flight of steps (leading down to water) MBh.
प्रस्तार/ प्र-स्तार m. a flat surface , plain Hariv. ( v.l. स्तर)
प्रस्तार/ प्र-स्तार m. a jungle or wood overgrown with grass L.
प्रस्तार/ प्र-स्तार m. a process in preparing minerals Cat.
प्रस्तार/ प्र-स्तार m. a representation or enumeration of all the possible combinations of certain given numbers or of short and long syllables in a metre Col.
प्रस्तार/ प्र-स्तार m. (in music) a kind of measure Sam2gi1t.
प्रस्तार/ प्र-स्तार m. N. of a prince (son of उद्गीथ) VP. (prob. w.r. for प्रस्ताव)