प्राग्ज्योतिष
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्राग्ज्योतिषः, पुं, (प्राक् ज्योतिषं नक्षत्रं यत्र । तदुक्तं कालिकापुराणे । “अत्रैव हि स्थितो ब्रह्मा प्राङ् नक्षत्रं ससर्ज ह । ततः प्राग्ज्योतिषाख्येयं पुरी शक्रपुरीसमा ॥”) कामरूपदेशः । इति हेमचन्द्रः । ४ । २२ ॥ स तु नरकराजपुरम् । यथा, -- श्रीभगवानुवाच । “करतोया सत्यगङ्गा पूर्ब्बभागावधिश्रिता । यावल्ललितकान्तास्ति तावद्देशं पुरं तदा ॥ तत्र देवी महामाया योगनिद्रा जगत्प्रसूः । कामाख्यारूपमादाय सदा तिष्ठति शोभना ॥ अत्रास्ति नदराजोऽयं लौहित्यो ब्रह्मणः सुतः । अत्रैव दशदिक्पालाः स्वे स्वे पीठे व्यवस्थिताः ॥ अत्र स्वयं महादेवो ब्रह्मा चाहञ्च सर्व्वदा । चन्द्रः सूर्य्यश्च सततं वसतेऽत्रैव पुत्त्रक ! ॥ सर्व्वे क्रीडार्थमायाता रहस्यदेशमुत्तमम् । अत्र श्रीः सर्व्वतो भद्रा भोग्यमत्र सदा बहु ॥ अत्रैव हि स्थितो ब्रह्मा प्राङ्नक्षत्रं ससर्ज्ज ह । ततः प्राग्ज्योतिषाख्येयं पुरी शक्रपुरीसमा ॥ अत्र त्वं वस भद्रन्ते ह्यभिषिक्तो मया स्वयम् । ततो विदर्भराजस्य पुत्त्रीं मायाह्वयां हरिः । पुत्त्रार्थे वरयामास नरकस्य समां गुणैः ॥” इति कालिकापुराणे ३७ अध्यायः ॥ (इदानीं प्रसिद्धमासामप्रदेशकियदंशकुचविहार- कामरूपं पुरा प्राग्ज्योतिषाख्ययाभिहितम् ॥”)
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्राग्ज्योतिष¦ पु॰ कामरूपदेशे हमच॰। तत्र पूर्वं नरकासुरस्यपुरी आसीत् यथा कालिका॰
३७ अ॰
“करतोया सत्यगङ्गा पूर्वभागावधिश्रिता। यावल्ललितकान्तास्ति ताव-द्देशं पुपं तव। तत्र देवी महामाया योगनिद्रा जगत्-प्रसृः। कामाख्यारूपमास्थाय सदा तिष्ठति शोभना। तत्रास्ति नदराजोऽयं लौहित्यो ब्रह्मणः सुतः। तत्रैवदश दिक्पालाः स्वे स्वे पीठे व्यवस्थिताः। तत्र खयंमहादेवो ब्रह्मा वाऽहञ्च (हरिश्च) सर्वदा। चन्द्रः सूर्यश्चसततं वसेत् तत्रैव पुत्रक!। सर्वे क्रीडार्थमायाता रह-स्यदेशमुत्तमम्। तत्र श्रीः सर्वतो भद्रा भोग्यमत्र सदाबहु। अत्रैव हि स्थितो ब्रह्मा प्राङ् नक्षत्रं समर्ज ह। ततः प्राग्ज्योतिषाख्येयं पुरी शक्रपुरीसमा। अत्र त्वंवस भद्रन्ते ह्यभिषिक्तो मया स्वयम्”। नरकं प्रति भग-वदुक्तिः। द्वापरे तत्र भगदत्तो नृप आसीत् यज्ञोक्तम्
“तैरेव सहितः सर्वैः प्राग्ज्योतिषिसुपाद्रवत्। यत्रराजा महनासीद्भगदत्तो विशाव्यतेः!” भा॰ स॰
२५ अ॰।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्राग्ज्योतिष¦ m. (-षः) A country, Ka4marupa, part of Assa4m. E. प्राक् for- merly, ज्योतिष light; being the scene of BRAHMA4'S penance. [Page502-a+ 60]
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्राग्ज्योतिष/ प्राग्--ज्योतिष mfn. lighted from the east S3a1n3khGr2.
प्राग्ज्योतिष/ प्राग्--ज्योतिष mfn. relating to the city of प्राग्-ज्योतिषMBh.
प्राग्ज्योतिष/ प्राग्--ज्योतिष m. N. of a country(= काम-रूप) L.
प्राग्ज्योतिष/ प्राग्--ज्योतिष m. the king of the city of प्राग्-ज्योतिष(N. of भग-दत्त) MBh.
प्राग्ज्योतिष/ प्राग्--ज्योतिष m. ( pl. )N. of a people living in that city or its environs Ma1rkP. Var.
प्राग्ज्योतिष/ प्राग्--ज्योतिष n. N. of a city , the dwelling-place of the demon नरकMBh. Hariv. R. Ra1jat. Ragh.
प्राग्ज्योतिष/ प्राग्--ज्योतिष n. N. of a सामन्MBh. ( Ni1lak. )
Purana Encyclopedia
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
Prāgjyotiṣa : m.: Name of a famous city (called pura 2. 42. 7; 3. 13. 26; 5. 47. 74; nagara 14. 74. 3, 6).
A. Location: Situated in the east; it was encircled by the Kirātas, Cīnas and other warrior tribes living near the sea coast (sa kirātaiś ca cīnaiś ca vṛtaḥ prāgjyotiṣo 'bhavat/anyaiś ca bahubhir yodhaiḥ sāgarānūpavāsibhiḥ//) 2. 23. 19 (Nī. on Bom. Ed. 2. 22. 9; prāgjyotiṣaṁ pūrvasamudratīrasthaṁ nagaraviśeṣam); from there Arjuna procecded to the north (prayāsyāmi diśaṁ dhanadarakṣitām) 2. 23. 4; 2. 24. 1.
B. Description: Beautiful (ramya) 12. 326. 85; difficult of access (durga) 5. 47. 74; fierce (ghora) 5. 47. 74; insuperable (asahya) 5. 47. 74; full of wealth of different kinds (nānādhanasamanvita) 12. 326. 85; the city of Asuras (asurāṇāṁ puram) 5. 47. 74.
C. Its rulers: Governed by Bhagadatta (2. 23. 18) and then by his son Vajradatta (14. 74. 1); hence they are called Prāgjyotiṣādhipa (Bhagadatta) 2. 47. 12; 5. 164. 35; (Vajradatta) 14. 75. 16.
D. Epic events:
(1) Arjuna attacked Prāgjyotiṣa during his expedition before the Rājasūya and then proceeded to the north 2. 23. 17; 2. 24. 1; Arjuna's battle with Bhagadatta alluded to in 5. 164. 35-37;
(2) King Bhagadatta of Prāgjyotiṣa brought fine-bred horses as tribute to Yudhiṣṭhira 2. 47. 12;
(3) Once, during his battle with Kṛṣṇa, Śālva, riding his Saubha which could move at will (saubhaṁ kāmagamam), suddenly went as far as Prāgjyotiṣa 3. 23. 9;
(4) The excellent horse of the Aśvamedha sacrifice, while roaming, went to Prāgjyotiṣa 14. 74. 1.
E. Past events:
(1) Powerful Naraka, son of Bhūmi, carried away the jewelled earrings of Aditi to Prāgjyotiṣa (mahābalo narakas tatra bhaumo jahārādityā maṇikuṇḍale śubhe) 5. 47. 74;
(2) Nārāyaṇa prophesied to Nārada that at the close of the junction of Dvāpara and Kali (12. 326. 82) he would be born at Mathurā; he would then kill Naraka, Mura and Pīṭha and carry away the wealth of Prāgjyotiṣa to Kuśasthalī (prāgjyotiṣapuraṁ ramyaṁ nānādhanasamanvitam/kuśasthalīṁ nayiṣyāmi) 12. 326. 85; Naraka, and his Dānavas, could not arrest Kṛṣṇa who had gone to Prāgjyotiṣa 5. 128. 44;
(3) When Kṛṣṇa and the other Sātvata heroes had gone to Prāgjyotiṣa, Śiśupāla burnt Dvārakā 2. 42. 7;
(4) By killing Nisunda and Naraka, Kṛṣṇa once again made the way to Prāgjyotiṣa safe (kṛtaḥ kṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṁ prāgjyotiṣaṁ prati) 3. 13. 26.
_______________________________
*1st word in left half of page p544_mci (+offset) in original book.
Mahabharata Cultural Index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
Prāgjyotiṣa : m.: Name of a famous city (called pura 2. 42. 7; 3. 13. 26; 5. 47. 74; nagara 14. 74. 3, 6).
A. Location: Situated in the east; it was encircled by the Kirātas, Cīnas and other warrior tribes living near the sea coast (sa kirātaiś ca cīnaiś ca vṛtaḥ prāgjyotiṣo 'bhavat/anyaiś ca bahubhir yodhaiḥ sāgarānūpavāsibhiḥ//) 2. 23. 19 (Nī. on Bom. Ed. 2. 22. 9; prāgjyotiṣaṁ pūrvasamudratīrasthaṁ nagaraviśeṣam); from there Arjuna procecded to the north (prayāsyāmi diśaṁ dhanadarakṣitām) 2. 23. 4; 2. 24. 1.
B. Description: Beautiful (ramya) 12. 326. 85; difficult of access (durga) 5. 47. 74; fierce (ghora) 5. 47. 74; insuperable (asahya) 5. 47. 74; full of wealth of different kinds (nānādhanasamanvita) 12. 326. 85; the city of Asuras (asurāṇāṁ puram) 5. 47. 74.
C. Its rulers: Governed by Bhagadatta (2. 23. 18) and then by his son Vajradatta (14. 74. 1); hence they are called Prāgjyotiṣādhipa (Bhagadatta) 2. 47. 12; 5. 164. 35; (Vajradatta) 14. 75. 16.
D. Epic events:
(1) Arjuna attacked Prāgjyotiṣa during his expedition before the Rājasūya and then proceeded to the north 2. 23. 17; 2. 24. 1; Arjuna's battle with Bhagadatta alluded to in 5. 164. 35-37;
(2) King Bhagadatta of Prāgjyotiṣa brought fine-bred horses as tribute to Yudhiṣṭhira 2. 47. 12;
(3) Once, during his battle with Kṛṣṇa, Śālva, riding his Saubha which could move at will (saubhaṁ kāmagamam), suddenly went as far as Prāgjyotiṣa 3. 23. 9;
(4) The excellent horse of the Aśvamedha sacrifice, while roaming, went to Prāgjyotiṣa 14. 74. 1.
E. Past events:
(1) Powerful Naraka, son of Bhūmi, carried away the jewelled earrings of Aditi to Prāgjyotiṣa (mahābalo narakas tatra bhaumo jahārādityā maṇikuṇḍale śubhe) 5. 47. 74;
(2) Nārāyaṇa prophesied to Nārada that at the close of the junction of Dvāpara and Kali (12. 326. 82) he would be born at Mathurā; he would then kill Naraka, Mura and Pīṭha and carry away the wealth of Prāgjyotiṣa to Kuśasthalī (prāgjyotiṣapuraṁ ramyaṁ nānādhanasamanvitam/kuśasthalīṁ nayiṣyāmi) 12. 326. 85; Naraka, and his Dānavas, could not arrest Kṛṣṇa who had gone to Prāgjyotiṣa 5. 128. 44;
(3) When Kṛṣṇa and the other Sātvata heroes had gone to Prāgjyotiṣa, Śiśupāla burnt Dvārakā 2. 42. 7;
(4) By killing Nisunda and Naraka, Kṛṣṇa once again made the way to Prāgjyotiṣa safe (kṛtaḥ kṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṁ prāgjyotiṣaṁ prati) 3. 13. 26.
_______________________________
*1st word in left half of page p544_mci (+offset) in original book.