प्राच्
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्राच्¦ अव्य॰ प्राचि सप्तम्यर्थे असि तस्य लुक्। प्राचीत्यर्थे।
प्राच्¦ त्रि॰ प्र + अन्च--क्विप्। पूर्वे
१ देशे
२ काले च
३ दिशि स्त्रीङीप्।
४ पूज्यपूजयोरन्तरालदिशि स्त्री
“यत्रैव भानुस्तुवियत्युदेति प्राचीति तां वेदविदो वदन्ति। तथा पुरःपूजकपूज्ययोश्च सदागमज्ञा प्रवदन्ति तन्त्रे” ति॰ त॰ धृत-वाक्यम्। एतच्च
“शिवपूजव्यतिरिक्तविषयम्” बाचस्पति-मिश्राः। हलन्तत्वात् वा टाप्।
“प्राचाजिह्वम्” ऋ॰
१ ।
१४
० ।
३ ।
“प्राचामन्युः” ऋ॰
८ ।
६१ ।
९
“प्राची वै दैवीदिक् पुरस्ताद्वै देवाः, प्रत्यञ्चो मनुष्यास्तानुपावृत्ताः तस्मा-त्तेभ्यः प्राङ्तिष्ठन् जुहोति” शत॰
३ ।
१ ।
१ ।
६
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्राच्¦ or प्राञ्च् mfn. (-प्राङ्-प्राची-प्राक्)
1. East, eastern.
2. Before, in front.
3. Former, prior, first.
4. At top, above. m. Plu.
1. The people of the east.
2. Grammarians of the eastern school. f. (-ची) The east. E. प्र before, अन्च to go, aff. क्विप् or ङीप् |
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्राच् [prāc] प्राञ्च् [prāñc], प्राञ्च् a. (-ची f.)
Turned towards the front, in front, foremost.
Eastern, easterly.
Prior, previous, former. -m. (pl.) The people of the east.
Eastern grammarians. -Comp. -अग्र a. (प्रागग्र) having the point turned towards the east. -अनुरागः (प्रागनुरागः) former affection.
अभावः (प्रागभावः) antecedent non-existence, non-existence of a thing previous to its production, as of an effect previous to its production; प्रागभावस्तथा ध्वंसो$प्यत्यन्ताभाव एव च । एवं त्रैविध्यमापन्नः संसर्गाभाव इष्यते ॥ Bhāṣā. P.
(in law) non-possession of property (that may be possessed).-अभिहित (प्रागभिहित) a. mentioned before. -अवस्था (प्रागवस्था) the former state; न तर्हि प्रागवस्थायाः परिहीयसे Māl.4. 'you are none the worse for it'. -आयत (प्रागायत) a. extending towards the east. -उक्तिः f. (प्रागुक्तिः) previous utterance. -उत्तर (प्रागुत्तर) a. north-eastern. -उत्पत्तिः (प्रागुत्पत्तिः) first appearance (of a disease). -उदञ्च् a. (प्रागुदञ्च्) north-eastern.-उदीची (प्रागुदीची) f. the north-east. -कर्मन् (प्राक्- कर्मन्) n.
an action done in a former life.
a preliminary medical treatment.
a preliminary action in general. -कालः (प्राक्कालः) a former age. -कालीन (प्राक्कालीन) a. belonging to the former times, old, ancient. -कूल (प्राक्कूल) a. having the points turned towards the east (said of Kuśa grass); प्राक्कूलान् पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः Ms.2.75. (-लम्) the point of a blade of such Kuśa grass. -कृतम् (प्राक्कृतम्) an act done in a former life. -केवल a. (प्राक्केवल) manifested from the first in a distinct form. -गामिन् a.
(प्राग् गामिन्) going before, preceding.
a precursor, forerunner.
going eastward. -चरणा a. (प्राक्चरणा) the female organ of generation. -चिरम् (प्राक्चिरम्)ind. in due or good time, before too late. -जन्मन् (प्राग्जन्मन्) n., -जातिः (प्राग्जातिः) f. a former birth.
ज्योतिषः (प्राग्ज्योतिषः) N. of country, also called Kāmarūpa.
(pl.) the people of this country (-षम्) N. of a city. ˚ज्येष्ठः an epithet of Viṣṇu. -दक्षिण a. (प्राग्दक्षिण) south-eastern. -देशः (प्राग्देशः) the eastern country. -द्वार, -द्वारिक a. (प्राग्द्वार &c.) having doors facing the east. -न्यायः (प्राङ्न्यायः) the plea of a former trial, res judicata; आचारेणावसन्नो$पि पुनर्लेखय- ते यदि । सो$भिधेयो जितः पूर्वं प्राङ्न्यायस्तु स उच्यते ॥ -पदम् (प्राक्पदम्) the first member of a compound. -प्रहारः (प्राक्प्रहारः) the first blow. -फलः (प्राक्फलः) the bread-fruit tree. -फ(फा)ल्गुनी (प्राक्फल्गुनी) the eleventh lunar mansion, (पूर्वा). ˚भवः
the planet Jupiter.
N. of Bṛihaspati. -फाल्गुनः, -फाल्गुनेयः (प्राक्फाल्गुनः &c.) the planet Jupiter. -भक्तम् (प्राग्- भक्तम्) taking medicine before meals. -भवः (प्राग्भवः) a previous life.
भागः (प्राग्भागः) the front.
the fore-part.
भारः (प्राग्भारः) the top summit of a mountain; प्राग्भारेषु शिखण्डिताण्डवविधौ मेघैर्वितानाय्यते Māl.9. 15.
the front part, fore-part or end (of anything); क्रन्दत्फेरवचण्डडात्कृतिभृतप्राग्भारभीमैस्तटैः Māl.5.19.
a large quantity, heap, multitude, flood; तिमिरप्राग्भार- मुच्चाटयन्......विजयते ज्ञानप्रदीपो हरः Bh.3.129; Māl.5.29.
भावः (प्राग्भावः) previous existence.
excellence, superiority. -मुख (प्राङ्मुख) a.
turned towards or facing the east; तां प्राङ्मुखीं तत्र निवेश्य तन्वीम् Ku.7.13; Ms.2.51;8.87.
inclined towards, wishing, desirous of. -रूपम् (प्राग्रूपम्) Previous symptom (of disease).-लग्नम् (प्राग्लग्नम्) horoscope.
वंशः (प्राग्वंशः) a kind of sacrificial room having its columns turned towards the east; श्लाघ्यस्त्यागो$पि वैदेह्याः पत्युः प्राग्वंशवासिनः R.15.61. (प्राचीनस्थूणो यज्ञशालाविशेषः Malli.; but some interpret the word to mean 'a room in which the friends and family of the sacrificer assemble'); केचिद् बभञ्जुः प्राग्वंशं पत्नीशालां तथा$परे Bhāg.4.5.14.
a former dynasty or generation. -वचनम् (प्राग्वचनम्) anything formerly decided; statement by the ancient authorities; प्रागिदं वचनं पोक्तम् अतः प्रग्वचनं विदुः Mb. -वृत्तम् = प्राङ्न्यायः q. v. -वृत्तान्तः (प्राग्वृत्तान्तः) a former event. -शिरस्, -स, -शिरस्क (प्राक्शिरस् &c.) a. having the head turned towards the east. -संध्या (प्राक्संध्या) the morning twilight. -सवनम् (प्राक्सवनम्) a morning libation or sacrifice. -स्रोतस् (प्राक्स्रोतस्) a. flowing eastward. (-f.) a river.