प्रायश्चित्तम्

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रायश्चित्तम्, क्ली, (प्रायस्य पापस्य चित्तं विशोधनं यस्मात् । यदुक्तं स्मृतौ । “प्रायः पापं समुद्दिष्टं चित्तं तस्य विशोधनम् ॥” यद्वा, प्रायस्य तपसः चित्तम् निश्चय इति । “पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम् ।” ६ । १ । १५७ । इत्यत्र । “प्रायस्य चित्तिचित्तयोः ।” इति वार्त्तिकोक्त्या सुट् निपात्यते च । निरु- क्तिस्तु निम्ने द्रष्टव्या ।) पापक्षयमात्रसाधनं कर्म्म । यथा, हारीतः । प्रयतत्वाद्बोपचित- मशुभं नाशयतीति प्रायश्चित्तम् ॥ * ॥ (“प्राय- श्चित्तमिति । यत्तपःप्रभृतिकं कर्म्म उपचितं सञ्चितमशुभं पापं नाशयतीति कृततत्तत्- कर्म्मभिः कर्त्तुः प्रयतत्वाद्वा शुद्धत्वादेव तत्- प्रायश्चित्तम् । तथाच पुनर्हारीतः । यथा, क्षारोपस्वेदचण्डनिर्णोदनप्रक्षालनादिभिर्वासांसि शुध्यन्ति एवं तपोदानयज्ञैः पापकृतः शुद्धि- मुपयान्ति । शुद्धिं पापक्षयम् । यथा, महा- भारते । ‘अद्भिर्गात्रान् मलमिव तमा ह्यग्निभयाद्यथा । दानेन तपसा चैव सर्व्वपापमपोहति ॥’ तेन पापक्षयमात्रसाधनत्वेन विधिबोधितं कर्म्म प्रायश्चित्तम् । मात्रार्थलाभस्तु प्रयतत्वाद्- वेत्येवकारार्थकवाशब्दात् । तथाच विश्वः । ‘वा स्याद्विकल्पोपमयोरेवार्थे च समुच्चये ।’ एवञ्च । ‘अश्वमेधेन शुध्यन्ति महापातकिनस्त्विमे ।’ इति विष्णूक्तस्याश्वमेधस्यापि प्रायश्चित्तत्वम् । पापक्षयस्वर्गोभयसाधकस्य तु तस्यापि न प्राय- श्चित्तत्वम् । प्रायश्चित्तस्य स्वध्वं सादिजनकत्वेऽपि

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

प्रायश्चित्तम् [prāyaścittam] प्रायश्चित्तिः [prāyaścittiḥ], प्रायश्चित्तिः f.

Atonement, expiation, indemnification, a religious act to atone for sin; न संसर्गं व्रजेत् सद्भिः प्रायश्चित्ते$कृते द्विजः Ms.11.47; मातुः पापस्य भरतः प्रायश्चित्तमिवाकरोत् R.12.19. (प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तं निश्चय उच्यते । तपोनिश्चयसंयोगात् प्रायश्चित्तमितीर्यते ॥ Hemādri).

Satisfaction, amends (in general).