प्सुर
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्सुर¦ त्रि॰ प्सु + बा॰ अस्त्यर्थे र। रूपवति ऋ॰
१० ।
२६ ।
३ भाष्येइति श्रीतारानाथतर्कवाचस्पतिभट्टाचार्य्यसंकलिते वाचस्पत्येपकारादिशब्दार्थसङ्कलनम्। पकारादिषु शब्देषु केचित् शब्दा न सङ्कांलता केषाञ्चिच्चार्थभेदा भ्रमान्नोक्तास्तेइतःपरं परिशिष्टे प्रदर्श्यन्ते। [Page4547-a+ 38] परिशिष्टम्
४२
२५ पृष्ठस्थपद्मशब्दपरिशिष्टम्(
“अष्टकासु भवेत् पद्म तत्र दत्तं तथाऽक्षयम्” हेमा॰श्रा॰ जातूकर्ण्योक्ते
१५ अष्टकाश्राद्धे। (
४२
२५ पृष्ठस्थ पद्मकशब्दपरिशिष्टम्
“यदा विष्टिर्व्यतीपातो भानुवारस्तथैव च। पद्मकं नामतत्प्रोक्तमयनाच्च चतुर्गुणम्” हेमा॰ श्रा॰ शङ्खोक्ते श्राद्ध-
५ कालभेदे न॰। (
४३
१४ पृ॰ पारावतशब्दस्य परिशिष्टम्सर्वार्थचिन्तामण्युक्ते क्षेत्रहोरादृक्काणादिदशवर्गमध्येयेषु केषु चित् षट्सु शुभांशेषु। प्रसङ्गात् क्षेत्रादिदशवर्ग-निरूपणेन तत्र द्वित्रादिवर्गे एकैकस्य योये नव विशेष-संज्ञाः तत्फलञ्च तत्रोक्तं प्रदर्श्यते तत क्षेत्रशब्देक्षेत्रपतय उक्ताः दृक्काणाद्यधीश्वराः सर्वार्थ॰ उक्ता यथा
“राशिं त्रिधाकृत्य दृक्काणमाहुस्तदीश
१ पुत्रेश
२ शुभाधि-नाथाः
९ । युजीन्दुसूर्य्यौ भवने रवीन्दू नाथौ त्वयुग्मेभवनस्य चार्द्धे। चरेऽंशकानामधिपात्तदंशा राशौ स्थिरेतन्नवमेश्वराद्यः। द्विदेहभे तत्सुतराशिनाथाद्वदन्तिशास्त्रार्थविदो महान्तः। तत् क्षेत्रपा द्वादशभागनाथालग्नस्य वर्गाधिपतिस्तदीशात्। त्रिशांशपा भौमशनीज्यसौम्यशुक्रा भवन्त्योजगृहे समे तु। विलोमतः पञ्चश-राष्टसप्तबाणाः क्रमादूचुरनेकशास्त्रैः। सप्तांशपास्त्वोज-गृहे तदीशाद्युग्मे गृहे सप्तमराशिपात्तु। दशांशपा-नामधिपास्तदीशादोजे समे तन्नवमेश्वराद्याः। अओजे
१५ कलानामधिपास्तदीशाश्चतुर्मुखो (अंश) विष्णु
४५ हरौदिनेशः
५० । युग्मे क्रमाद्व्यत्ययमेव राशौ षष्ठ्यंश
३० काना-मधिपास्त्वयुग्भे। घोरांशको
१ राक्षस
२ देवभागौ
३ कुबेर
४ रक्षोगण
५ किन्नरांशाः
६ । भ्रष्टः
७ कुलघ्नो
८ गरला
९ ग्निसंज्ञौ
१० मायांशकः
११ प्रेतपुरीशभागः
१२ । अपां पति-
१३ र्देवगणेशभागः
१४ काला
१५ ऽहिभागा
१६ वमृतांशु
१७ चन्द्रौ
१८ । मृद्वंशकः
१९ कोमल
२० पद्मभागौ
२१ लक्ष्मोश
२२ वागीश
२३ दिगम्बरांशाः
२४ । देवाद्रभागौ
२५
२६ । कलिनाशभागः
२७ क्षितोरश्वांशः
२८ कमलाकरांशः
२९ । क्रमेण मन्दात्मज
३० मृत्यु
३१ काल
३२ दा-वाग्निधोराऽ
३४ मय
३५ कण्टकांश्च
३६ । सुधामृतांशुः
३८ परिपूर्णचन्द्र
३९ विषप्रदग्धो
४० कलिनाश
४१ मुख्यौ
४२ । वंशक्षयोत्पातककालरूपाः
४३ ।
४४ ।
४५ सौम्य
४६ श्च मृद्वंश
४७ सुशीतलांशू
४८ । दंष्ट्रा
४९ कराले
५० न्दुमुख
५१ प्रवीणाः[Page4547-b+ 38]
५२ कालाग्नि
५३ दण्डायुध
५४ निर्मलांशाः
५५ । शुभाशु-भांशा
५६ ।
५७ वतिशीतलांशः
५८ सुधापयोधिभ्रमणेन्द-रेखाः
५९ ।
६० । ज्ञेयाः क्रमाद्व्यत्ययमेव युग्मे शुभान्वि-तांशो यदि शोभनाप्तिः। क्रूराः षष्ठ्यंश (
३० ) गाः सर्वेनाशयन्ति खचारिणः। परिपूर्णवलैर्युक्ता स्वोच्चमूलत्रि-कोणगाः। स्वर्क्षकेन्द्रोत्तमांशस्था मित्रक्षेत्रत्रिकोणगाः। सप्तवर्गोद्भवाः स्वांशाः स्वाधिमित्रांशकान्विताः। वर्गास्तुये दश प्रोक्ताः पूर्वाचार्यैर्महर्षिभिः। भवन्ति वर्गसंयोगेपारिजातादिसंज्ञकाः
१० दुःस्थारिनीचमूढस्था ग्नहा बल-विवर्जिताः। मरणाविस्थगाश्चेत्तु पारिजातादिनाश-काः”। अयं पक्षो नादरणीयः। मुख्यपक्षतु स्वत्र्यंशेस्वनवांशके स्वभवन इति ग्राह्याः।
“उत्तमं
१ तु त्रिवर्गेक्यंचतुर्वर्गन्तु गोपुरम्
२ । वर्गपञ्चकसंयोगे सिंहासन
३ मिहो-च्यते। वर्गद्वयं पारिजातः
४ षण्णां पारावतांशकः
५ । सप्तमंदेवलोकः
६ स्यादष्टमं च तथा भवेत्। ऐरावतं
९ तु नवमंफलं तेषां पृथक् पृथक्। दशवर्गस्य संयोगे विदुर्वेशेषिकां-शकान्
१० । ऐरावते सार्वभौमः सर्वैश्वर्य्यसमन्वितः। देव-लोके
६ महादानकर्त्ता राजा क्षितीश्वरः। पारावते
५ ” मा-तुलिकः सर्वशास्त्रविशारदः। सिंहासने
३ भयेद्भूमिपतिःसर्वैः स्तुतो महान्। गोपुरे
२ धनषान्नित्यं सर्बवि{??}विशा-रदः। उत्तमे
१ सकला सम्पत् पारिजाते
४ धनान्वितः। स्वांशे
१० यशस्वी मतिमान् सर्वसौख्यसमन्वितः”। (
४३
२८ पृ॰ पिण्डशब्दपरिशिष्टम्। तत्र संहतश्च एकीकृतः यथा
“षण्मनूर्नां तु संपिण्ड्य कालंतत्सन्धिमिः सह” सू॰ सि॰ व्याख्याने
“संपिण्ड्य एकी-कृत्य रङ्गनाथः। संपिण्डं मिश्रितं पिलितं कृत्वेत्यर्थः। तथा च अहर्गणानयने प्रथममव्दानां दृन्दमेकत्र कार्य-मिति बोध्यम्। केरलशब्दे
२२
४१ पृ॰ पश्नमगोरमान-र्शिते
“वर्गवर्णप्रमाणञ्च सस्वरं ताडितं निथः। पिण्ड-संज्ञा भवेत् तस्य यथाभागैस्तु कल्पना” इत्युक्ते
२१ पदार्थे च।
१३
३४ पृ॰ पितृपक्षशब्दपरिशिष्टम्गौणाश्विनकृष्णपक्षे
४ प्रेतपक्षे तच्छब्दे दृश्यम्।
४३
३६ पृष्ठख्यपित्तलशब्दपरिशिष्टम्। सुश्रुतोक्ते योगिरोगभेदे स्त्री स्वीणां
५ योगिरोगा विंश-तिविधा उदावर्त्तशब्दे
११
६३ पृ॰{??}तेषां लक्षणान्यत्रोच्यन्ते
“सफेमिलमुदावर्त्ता रजःकृच्छ्रेणमुच्चति। बन्ध्यां नष्टार्त्तवां विद्याद्विप्लुतां
२ नित्यवेदनाम्। परिप्लुतायां
४ भवति ग्राम्यधर्मे रुजा भृशम्। वातला
५ [Page4548-a+ 38] कर्कशत्वक्वा शूलनिस्तोदपीडिता। चतसृष्वपि चाद्यासुभवन्त्यनिलवेदनाः। सदाहं प्रकिरत्यस्रं यस्याः सा लो-हितक्षरा
६ । सवातमुद्गिरेद्वीजं बामिनी
७ रजसा युतम्। प्रसंसिनी
८ स्पन्दते तु क्षोभिता दुःप्रसूश्च या। स्थितं स्थितंहन्ति गर्भं पुत्रव्नी
९ रक्तसंस्रवात्। अत्यर्थं पित्तला
१० योनिर्दाहपाकज्वरान्विता। चतसृष्वपि चाद्यासु पित्तलि-ङ्गोच्छ्रयो भवेत्। अत्यानन्दा
११ न सन्तोषं ग्राम्यधर्मेणगच्छति कर्णिन्यां
१२ कर्णिका योनौ श्लेष्मासृग्भ्यान्तुजायते। मैथुनाचराणात् पूर्वा
१३ पुरुषादतिरिच्यते। बहुशश्चातिचरणादन्या
१४ वीजं न विन्दति। श्लेष्मला
१५ पिच्छिला योनिः कण्डूयुक्तातिशीतला। चतसृस्वपिचाद्यासु श्लेष्मलिङ्गोच्छ्रितिर्भवेत्। अनार्त्तवस्तना षण्डी
१६ खरस्पर्शा च मैथुने। अतिकायगृहीतायास्तरुण्याःफलिनी
१७ भवेत्। विवृता महती
१८ योनिः सृचीवक्त्रा
१९ ऽतिसंवृता। सर्वलिङ्गसमुत्थाना सर्वदोषप्रकोपजा
२० । चतसृष्वपि चाद्यासु सर्वलिङ्गोच्छ्रितिर्भवेत्”।
४३
३९ पृ॰ पिष्टपचनशब्दात् परत्र परिशिष्टम्
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
प्सुर [psura], a.
Lovely, beautiful.
Having a shape or form.फ