बाहुदा

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

बाहुदा, स्त्री, (बाहू दत्तवती या । बाहु + दा + आतोऽनुपसर्गेति ।” ३ । २ । १ । इति कः । लिखितस्य मुनेर्बाहुप्रदानादस्यास्तथात्वम् ।) नदीविशेषः । तत्पर्य्यायः । सैतवाहिनी २ । इत्य- मरः ॥ कदाचिल्लिखिताख्यस्य मुनेर्ज्येष्ठभ्रातुः शङ्खस्य शून्याश्रमे फलभक्षणाद्राज्ञा बाहू च्छिन्नौ तौ चास्यां नद्यां तपस्यतस्तस्य पुन- र्जाताविति । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ * ॥ (एतत्कथा यथा, महाभारते । १२ । २३ । १७ -- ४० । व्यास उवाच । “अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । शङ्खश्च लिखितश्चास्तां भ्रातरौ संशितव्रतौ ॥ तयोरावसथावास्तां रमणीयौ पृथक् पृथक् । नित्यं पुष्पफलैर्वृक्षैरुपेतौ बाहुदामनु ॥ ततः कदाचिल्लिखितः शङ्खस्याश्रममागतः । यदृच्छयाथ शङ्खोऽपि निष्क्रान्तोऽभवदाश्रमात् ॥ सोऽभिगम्याश्रमं भ्रातुः शङ्खस्य लिखितस्तदा । फलानि पातयामास सम्यक्परिणतान्युत ॥ अभ्युपादाय विश्रब्धो भक्षयामास स द्विजः । तस्मिंश्च भक्षयत्येव शङ्खोऽप्याश्रममागतः ॥ भक्षयन्तन्तु तं दृष्ट्वा शङ्खो भ्रातरमब्रवीत् । कुतः फलान्यवाप्तानि हेतुना केन खादसि ॥ सोऽब्रवीत् भ्रातरं ज्येष्ठमुपसृत्याभिवाद्य च । इत एव गृहीतानि मयेति प्रहसन्निव ॥ तमब्रवीत्तथा शङ्खस्तीव्ररोषसमन्वितः । स्तेयं त्वया कृतमिदं फलान्याददता स्वयम् ॥ गच्छ राजानमासाद्य स्वकर्म्म कथयस्व वै । अदत्तादानमेवं हि कृतं पार्थिवसत्तम ! ॥ स्तेनं मां त्वं विदित्वा च स्वधर्म्ममनुपालयन् । शीघ्रं धारय चौरस्य मम दण्डं नराधिप ! ॥ इत्युक्तस्तस्य वचनात् सुद्युम्नं स नराधिपम् । अभ्यगच्छन् महाभागो लिखितः शंसितव्रतः ॥ सुद्युम्नस्त्वन्तपालेभ्यः श्रुत्वा लिखितमागतम् । अभ्यगच्छत् सहामात्यः पद्भ्यामेव जनेश्वरः ॥ तमब्रवीत् समागम्य स राजा धर्म्मवित्तमम् । किमागमनमाचक्षु भगवन् ! कृतमेव तत् ॥ एवमुक्तः स विप्रर्षिः सुद्युम्नमिदमब्रवीत् । प्रतिश्रुत्य करिष्येति श्रुत्वा तत्कर्त्तुमर्हसि ॥ अनिसृष्टानि गुरुणा फलानि मनुजर्षभ ! । भक्षितानि महाराज ! तत्र मां शाधि मा चरम् ॥ सुद्युम्न उवाच । प्रमाणञ्चेन्मतो राजा भवतो दण्डधारणे । अनुज्ञायामपि तथा हेतुः स्याद्ब्राह्मणर्षभ ! ॥ स भवानभ्यनुज्ञातः शुचिकर्म्मा महाव्रतः । ब्रूहि कामानतोऽन्यांस्त्वं करिष्यामि हि ते वचः ॥ व्यास उवाच । स च्छन्द्यमानो ब्रह्मर्षिः पार्थिवेन महात्मना । नान्यं स वरयामास तस्माद्दण्डादृते वरम् ॥ ततः स पृथिवीपालो लिखितस्य महात्मनः । करौ प्रच्छेदयामास धृतदण्डो जगाम सः ॥ स गत्वा भ्रातरं शङ्खमार्त्तरूपोऽब्रवीदिदम् । धृतदण्डस्य दुर्बुद्धेर्भवांस्तत्क्षन्तुमर्हसि ॥ शङ्ख उवाच । न कुप्ये तव धर्म्मज्ञ ! न त्वं दूषयसे मम । धर्म्मस्तु ते व्यतिक्रान्तस्ततस्ते निष्कृतिः कृता ॥ स गत्वा बाहुदां शीघ्रं तर्पयस्व यथाविधि । देवानृषीन् पितृंश्चैव मा चाधर्म्मे मनः कृथाः ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शङ्खस्य लिखितस्तदा । अवगाह्यापगां पुण्यामुदकार्थं प्रचक्रमे ॥ प्रादुरास्तां ततस्तस्य करौ जलजसन्निभौ । ततः स विस्मितो भ्रातुर्दर्शयामास तौ करौ ॥”

अमरकोशः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

बाहुदा स्त्री।

कार्तवीर्यावतारित_नदी

समानार्थक:बाहुदा,सैतवाहिनी

1।10।33।1।3

करतोया सदानीरा बाहुदा सैतवाहिनी। शतद्रुस्तु शुतुद्रिः स्याद्विपाशा तु विपाट्स्त्रियाम्.।

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, स्थानम्, अलौकिकस्थानम्

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

बाहुदा¦ स्त्री स्वनामख्याते

१ नदीभेदे। सा च प्रसेनजिद्भार्य्यागौरी नाभ, भर्त्त्रा शप्ता नदीरूपा जाता हरिवं॰

१२ अ॰। सा हि शङ्घस्य भ्रातुः फलहरणे सद्युम्रनृपदण्डेनछिन्नं लिखितस्य मुनेः हस्तम् अवगाहनात् पुनददावितिकथा भा॰ शा॰

२३ अ॰ यथा
“स गत्वा बाहुदां शीघ्रंतर्पयस्व यथाविधि। देवानृषीन् पितॄंश्चैव मा चाधर्मेमनः कृथाः। तम्य तद्वचनं श्रुत्वा शङ्खस्य लिखितस्तदा। अवगाह्यापगां पुण्यामुदकार्थं प्रचक्रमे। प्रादुरास्तांततस्तस्य करौ जलजसन्निभौ। ततः स विस्मितो भ्रातु-र्दर्शयामास तौ करौ”। [Page4574-a+ 38]

३ परीक्षिद्भार्य्याभेदे भा॰ आदिपर्वणि

९५ अध्याये।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

बाहुदा¦ f. (-दा) The name of a river, said to rise in the snowy chain of the Hima4laya, and probably the modern Behut, the classical Hy- daspes. E. बाहु an arm, and दा bestower; alluding to a legend of a saint's recovering his lost arms, by bathing in this stream.

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

बाहुदा [bāhudā], N. of a river.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

बाहुदा/ बाहु--दा f. " arm-giver " , N. of सु-यशा(a wife of परीक्षित्) MBh.

बाहुदा/ बाहु--दा f. of a river (into which गौरीthe wife of प्रसेन-जित्is said to have been transformed ; prob. identical with the वितस्ताor Hydaspes and modern Jhelum) ib. R. etc.

बाहुदा/ बाहु--दा f. of another river VP.

Purana index

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

--R. in भारतवर्ष originally गौरी, wife of युवनाश्व; sacred to the पितृस्; rises in the हिमालयस्. Br. III. ६३. ६७; M. २२. ५५; ११४. २२; वा. ४५. ९६; ८८. ६६.

Purana Encyclopedia

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

Bāhudā^1  : f.: Name of a river.

In the east 3. 85. 3, 22; flowing, along with the river Nandā, from the mountain Kuṇḍoda (bāhudā ca nadī yatra nandā ca girimūrdhani) 3. 85. 20-21; listed by Saṁjaya among the rivers of the Bhāratavarṣa; people use its water for drinking 6. 10. 28, 13 (for other details see Bahulā ); the Pāṇḍavas in their tīrthayātrā bathed in this river (cakruḥ sarve 'bhiṣecanam) 3. 93. 4. [See Bāhudā^2 ]


_______________________________
*3rd word in left half of page p394_mci (+offset) in original book.

Bāhudā^2  : f.: Name of a river.


A. Location: In the north, on the mountain Himavant 13. 20. 3; listed by Saṁjaya among the rivers of the Bhāratavarṣa; people use its water for drinking 6. 10. 13.


B. Description: Holy (puṇyā) 12. 24. 23; 13. 20. 3; great river (mahānadī) 13. 151. 22; conferring the reward of performing one's religious duties (dharmadāyinī) 13. 20. 3; all the rivers listed by Saṁjaya are described as mothers of the universe and very strong 6. 10. 35 (for citation see Atikṛṣṇā ).


C. Name justified: Likhita, whose hands were cut off as punishment for the sin of eating without permission fruits in the āśrama of his brother Śaṅkha, received his hands back when he bathed in the river Bāhudā (avagāhyāpagāṁ puṇyām…prādurāstāṁ tatas tasya karau) 12. 24. 23-24.


D. Holiness:

(1) If one who observes chastity and is composed (brahmacārī samāhitaḥ) visits the river he gets the fruit of performing a Devasatra sacrifice (devasatrasya yajñasya phalam āpnoti mānavaḥ) 3. 82. 60;

(2) Those who visit the river Bāhudā become holy and obtaining divine form and wearing heavenly garlands and rich in holy fragrance they delight in the Goloka (? gavāṁ vimāne) 13. 105. 45, 48, 44 (for citation see Karatoyinī ).


E. Importance: Finds mention in the Daivata-Ṛṣi-Vaṁśa 13. 151. 22, 2.


F. Limitation: Giving cows in very large numbers on the river Bāhudā (gavāṁ śatānām ayutam) is highly meritorious no doubt; but it is not enough to take one to Brahmaloka 13. 106. 37, 7.


G. Past events:

(1) The two brothers Śaṅkha and Likhita had established their attractive āśramas along the river Bāhudā 12. 24. 3; Śaṅkha advised Likhita, when the latter's hands were cut off as punishment, to go to the river Bāhudā and gratify according to the rites (yathāvidhi) gods, manes and sages and never again think of committing an adharma 12. 24. 22;

(2) Aṣṭāvakra reached this river when he, as advised by the sage Vadānya, went to the north to see an old ascetic lady; he bathed in the tīrtha on this river and gratified the deities and spent a night there 13. 20. 3-5; 13. 19. 24. [See Bāhudā^1 ]


_______________________________
*4th word in left half of page p394_mci (+offset) in original book.

Mahabharata Cultural Index

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

Bāhudā^1  : f.: Name of a river.

In the east 3. 85. 3, 22; flowing, along with the river Nandā, from the mountain Kuṇḍoda (bāhudā ca nadī yatra nandā ca girimūrdhani) 3. 85. 20-21; listed by Saṁjaya among the rivers of the Bhāratavarṣa; people use its water for drinking 6. 10. 28, 13 (for other details see Bahulā ); the Pāṇḍavas in their tīrthayātrā bathed in this river (cakruḥ sarve 'bhiṣecanam) 3. 93. 4. [See Bāhudā^2 ]


_______________________________
*3rd word in left half of page p394_mci (+offset) in original book.

Bāhudā^2  : f.: Name of a river.


A. Location: In the north, on the mountain Himavant 13. 20. 3; listed by Saṁjaya among the rivers of the Bhāratavarṣa; people use its water for drinking 6. 10. 13.


B. Description: Holy (puṇyā) 12. 24. 23; 13. 20. 3; great river (mahānadī) 13. 151. 22; conferring the reward of performing one's religious duties (dharmadāyinī) 13. 20. 3; all the rivers listed by Saṁjaya are described as mothers of the universe and very strong 6. 10. 35 (for citation see Atikṛṣṇā ).


C. Name justified: Likhita, whose hands were cut off as punishment for the sin of eating without permission fruits in the āśrama of his brother Śaṅkha, received his hands back when he bathed in the river Bāhudā (avagāhyāpagāṁ puṇyām…prādurāstāṁ tatas tasya karau) 12. 24. 23-24.


D. Holiness:

(1) If one who observes chastity and is composed (brahmacārī samāhitaḥ) visits the river he gets the fruit of performing a Devasatra sacrifice (devasatrasya yajñasya phalam āpnoti mānavaḥ) 3. 82. 60;

(2) Those who visit the river Bāhudā become holy and obtaining divine form and wearing heavenly garlands and rich in holy fragrance they delight in the Goloka (? gavāṁ vimāne) 13. 105. 45, 48, 44 (for citation see Karatoyinī ).


E. Importance: Finds mention in the Daivata-Ṛṣi-Vaṁśa 13. 151. 22, 2.


F. Limitation: Giving cows in very large numbers on the river Bāhudā (gavāṁ śatānām ayutam) is highly meritorious no doubt; but it is not enough to take one to Brahmaloka 13. 106. 37, 7.


G. Past events:

(1) The two brothers Śaṅkha and Likhita had established their attractive āśramas along the river Bāhudā 12. 24. 3; Śaṅkha advised Likhita, when the latter's hands were cut off as punishment, to go to the river Bāhudā and gratify according to the rites (yathāvidhi) gods, manes and sages and never again think of committing an adharma 12. 24. 22;

(2) Aṣṭāvakra reached this river when he, as advised by the sage Vadānya, went to the north to see an old ascetic lady; he bathed in the tīrtha on this river and gratified the deities and spent a night there 13. 20. 3-5; 13. 19. 24. [See Bāhudā^1 ]


_______________________________
*4th word in left half of page p394_mci (+offset) in original book.