भुवनकोष

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

भुवनकोष¦ पु॰ भुवनस्य कोष इव।

१ भूगोले

२ ज्योतिषग्रन्य-भेदे च। पुराणसर्वपो विष्णु पु॰ तद्वर्णन यथा
“रविचन्द्रमसोर्यावन्मयूखैरवभास्यते। मनमुद्सरि-च्छैला तावती पृथिवी स्मृता। यावत्प्रामाखा पृथिवीविस्तारपरिमण्डला। नभस्तावत्प्रमाणं वै विस्तार-प्ररिमण्डलम्। भूमेर्योजनत्रक्षे तु सौरं मैत्रेय! मण्ड-लम्। लग्ने दिवाकरफापि मण्डलं शशिनः स्मृतम्। पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात्। नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात् प्रकाशते। द्विमक्षे चोत्तरेब्रह्मन्! बुधो नक्षत्रमण्डलात्। तावत्प्रामाणभावे तुबुधस्याप्युशना स्थितः। अङ्गारकोऽपि शुक्रस्य तत्-प्रमाणे व्यवस्थितः। तक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देव[Page4677-b+ 38] पुरोहितः।{??}सप्तर्षिमण्डल त{??}क्षमेकं द्विजोत्तम।{??}षिभ्यस्तुमत्तस्राणां शतादूर्{??}ं व्यवस्थितः। मधीभूतसमस्तस्यज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः। त्रैलोक्यमेतत् कथितसत्स-धेन महामुने!। इज्याफलस्य भूरेषा इज्या चात्र प्रति-ष्ठिता। ध्रवा{??} महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः। एका योजनकोटी तु महर्लोको विधीवते। द्वेफोट्यौ तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः। सनन्द-नाद्याः कथिता मैत्रेनामलचेतसः। चतुगुर्णोत्तरेचोर्{??}ं जनलोकात्तपः स्मृतः। वैराजा यत्र ते देवाःस्थिता दाहविवर्जिताः। षडुगुणेन तपोलोकात् सत्य-लोको विराजते। अपुनर्मारकायत्र ब्रह्मलोको हिस स्मृतः। पादगम्यन्तु यत किञ्चिद्वस्त्वखि पृथिवीम-यम्। स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तारोऽप्य मयोदित। भूमिसूर्य्यान्तरं यत्तु सिद्धादिसुनिसेवितम्। भुवर्लोकस्तुसीऽप्युक्तो द्वितीयोमुनिसत्तम!। ध्रुवसूर्य्यान्तरंयत् तु नियुतानि चतुर्दश। स्वर्लोकः सोऽपि कथितीलोकसंस्थानचिन्तकैः। त्रैलोक्यमेतत् कृतकं मैत्रेय! परि-पठ्यते। जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम्। कृतकाकृतकोमध्ये महर्लोक इति श्रुतिः। शून्योभवति कल्पान्ते योऽत्यन्तं न विनश्यति। एते सप्त-मया लोका मैत्रैय! कथितास्तव। पातालानि च सप्तैवब्रह्माण्डस्यैव विस्तरः। एतदण्डकटाहेन तिर्य्यक्{??}र्ध्वमधस्तथा। कपित्थस्य यथा वीजं सर्वतो वै समा-वृतम्। दशीत्तरेण पयसा मैत्रेयाण्डञ्च तद्वृतम्। सर्वोऽम्बुपरिवारोऽसौ वह्निना वेष्टितो बहिः। वह्निश्चवायुना, वार्युमैत्रेय! नभसावृतः। भूतादिना नभः सो-ऽपि महता परिवारितः। दशोत्तराण्यशेषाणि मैत्रे-यैतानि सप्त वै। महान्तञ्च समावृत्य प्रधानं सभव-स्थितम्। अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं वापि विद्यते”। भाग॰

५ ।

१६ ।

१८ अ॰ विस्तरो दृश्यः।