भूमि

Wiktionary तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्

भूमि : Mother Earth (स्त्री.)

संस्कृतभाषा[सम्पाद्यताम्]

  • भू, क्षिति, मही, धरणी, पृथ्वी, स्थलं, स्थली, भूमिका, मेदिनी, युक्ति, वसुधा, वसुमति, स्थली, भूति, क्षिति, अवनि, क्षा, पृथिवी।

अर्थः[सम्पाद्यताम्]

  • भूमि नाम पृथिवी, स्थलम्।

See also: भू पृथ्वी क्शमया धरित्रि भूमिज भूपति

अनुवादाः[सम्पाद्यताम्]

उदाहरणम्[सम्पाद्यताम्]

  • मम ग्रामे स्थलं अस्ति।

यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


भूमिः, स्त्री, (भवन्ति भूतान्यस्यामिति । भू + “भुवः कित् ।” उणा० ४ । ४५ । इति मिः । स च कित् ।) पृथिवी । स्थानमात्रम् । इति मेदिनी । मे, २२ ॥ (यथास्या पर्य्यायः । “भूर्भूमिः पृथिवी पृथ्वी मेदिनी वसुधावनिः । क्षितिरुर्व्वी मही क्षौणी क्ष्मा धरा कुर्वसुन्धरा ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) जिह्वा । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ योगिनामवस्थाविशेषः । यथा, -- “निरुद्धे चेतसि पुरा सविकल्पसमाधिना । निर्विकल्पसमाधिस्तु भवेदत्र त्रिभूमिकः ॥ व्युत्तिष्ठते स्वतस्त्वाद्ये द्वितीये परबोधितः । अन्ते व्युत्तिष्ठते नैव सदा भवति तन्मयः ॥ एवं प्राग्भूमिसिद्धावप्युत्तरोत्तरभूमये । विधेया भगवद्भक्तिस्तां विना सा न सिध्यति ॥” इति गीतागूढार्थदीपिकायां मधुसूदनसरस्वती ॥ भूमेः पर्य्यायादयः पृथिवीशब्दे द्रष्टव्याः । अस्या गुणाः । “भूमेः स्थैर्य्यं गुरुत्वञ्च काठिन्यं प्रसवार्थता । गन्धो गुरुत्वं शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः ॥” इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥ अस्यार्थः । स्थैर्य्यमचाञ्चल्यम् १ । गुरुत्वं पतन- प्रतियोगी गुणः २ । काठिन्यम् ३ । प्रसवार्थता धान्याद्युत्पत्तिस्तदर्थता ४ । गन्धः ५ । गुरुत्वं पिण्डपुष्टिः ६ । शक्तिः गन्धग्रहणसामर्थ्यम् ७ । संघातः श्लिष्टावयवत्वम् ८ । स्थापना मनुष्या- द्याश्रयम् ९ । धृतिः पाञ्चभौतिके मनसि यो धृत्यंशः । इति तट्टीका ॥ * ॥ भूमिदानमाहात्म्यम् यथा, -- “सर्व्वेषामेव दानानां भूमिदानमनुत्तमम् । यो ददाति महीं राजन् ! विप्रायाकिञ्चनायवै ॥ अङ्गुष्ठमात्रमथवा स भवेत् पृथिवीपतिः । न भूमिदानसदृशं पवित्रमिह विद्यते ॥ भूमिं यः प्रतिगृह्णाति भूमिं यश्च प्रयच्छति । उभौ तौ पुण्यमापन्नौ नियतं खर्गगामिनौ ॥ यत्किञ्चिद्भूमिदानन्तु सर्व्वदानोत्तमोत्तमम् । महीपते ! नरः कोऽपि भूमिदो भूमिमाप्नुयात् ॥ भूमिदानसमं दानं नास्त्यत्र पृथिवीतले । न मुक्त्वा पुस्तकं स्थाप्यं न मुक्तमाहरेत्तु तत् ॥ भूकम्पे ग्रहणे चैव अक्षरं वाथ पुस्तकम् । भूमौ तिष्ठति देवेशि ! जन्मजन्मसु मूर्खता । तदा भवति देवेशि ! तस्मात्तत् परिवर्जयेत् ॥” इति योगिनीतन्त्रे तृतीयभागे ७ पटलः ॥

अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


भूमि स्त्री।

भूमिः

समानार्थक:भू,भूमि,अचला,अनन्ता,रसा,विश्वम्भरा,स्थिरा,धरा,धरित्री,धरणि,क्षोणि,ज्या,काश्यपी,क्षिति,सर्वंसहा,वसुमती,वसुधा,उर्वी,वसुन्धरा,गोत्रा,कु,पृथिवी,पृथ्वी,क्ष्मा,अवनि,मेदिनी,मही,विपुला,गह्वरी,धात्री,गो,इला,कुम्भिनी,क्षमा,भूतधात्री,रत्नगर्भा,जगती,सागराम्बरा,इडा,भूत,इरा,रोदस्,रोदसी

2।1।2।1।2

भूर्भूमिरचलानन्ता रसा विश्वम्भरा स्थिरा। धरा धरित्री धरणिः क्षोणिर्ज्या काश्यपी क्षितिः॥

अवयव : भूरन्ध्रम्,मृद्

 : अतिनिम्नप्रदेशः, कुमुदयुक्तदेशः, सर्वसस्याढ्यभूमिः, निर्जलदेशः, हलाद्यकृष्टभूमिः, शरावत्याः_अवधेः_प्राग्दक्षिणदेशः, शरावत्याः_अवधेः_पश्चिमोत्तरदेशः, भारतस्य_पश्चिमसीमाप्रदेशः, भारतभूमेः_मध्यदेशः, विन्ध्यहिमाद्रिमध्यदेशः, नडाधिकदेशः, कुमुदबहुलदेशः, बहुवेदसदेशः, बालतृणबहुलदेशः, सपङ्कदेशः, जलाधिकदेशः, अश्मप्रायमृदधिकदेशः, वालुकाबहुलदेशः, सिकतायुक्तदेशः, नद्यम्बुभिः_सम्पन्नदेशः, वृष्ट्यम्बुभिः_सम्पन्नदेशः, स्वधर्मपरराजयुक्तदेशः, सामान्यराजयुक्तदेशः, नद्यादिसमीपभूमिः, पाषाणादिनिबद्धा_भूः, गृहरचनापरिच्छिन्नदेशः, गृहरचनावच्छिन्नवास्तुभूमिः, ग्रामादिसमीपदेशः, पर्वतः, मेखलाख्यपर्वतमध्यभागः, पर्वतसमभूभागः, अद्रेरधस्थोर्ध्वासन्नभूमिः, यागार्थं_संस्कृतभूमिः, स्वभूमिः, पर्वतादयः, विजनः, अश्वेन_दिनैकाक्रमणदेशः, भयङ्करयुद्धभूमिः, प्रेतभूमिः, यज्ञे_स्तावकद्विजावस्थानभूमिः, ऊषरदेशः, देशः, जन्मभूमिः

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी

वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


भूमि(मी)¦ स्त्री भवन्त्यस्मिन् भूतानि भू--मि किञ्च वा ङीप्।

१ पृथिव्याम्

२ स्थानमात्रे मेदि॰

३ जिह्वायां संक्षि॰ उणा॰योगशास्त्रोक्ते

४ योगिनां चित्तस्यावस्थाभेदे,

५ एक-संख्यायाञ्च। पाण्डुसंख्यादितोऽच् समा॰ बहु॰। द्विभूमःप्रसादः पाण्डुभूमो देशः। योगोक्तमूमयश्च
“तस्यभूमिषु विनियोगः” पा॰ सू॰ उक्ताः।
“तस्य संयमस्यजितभूमेर्याऽनन्तरा भूमिस्तत्र विनियोगः। नह्यजिता-धरभूमिरनन्तरभूमिं विलङ्घ्य प्रान्तभूमिषु संयमं{??}भते तदभावाच्च कुतः तस्य प्रज्ञालोकः, ईश्वरप्रसादा-ज्जितोत्तरभूमिकस्य च नाधारभूमिषु परचित्तज्ञानादिसंयमो युक्तः कस्मात् तदर्थस्यान्यतएवावगतत्वात् भूमेरस्याइयमनन्तरा भूमिः” भा॰। सा च भूमिः सप्तप्रकारायथोक्तं तत्रैव
“तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा” पात॰ सू॰।
“तस्मेति प्रत्युदितख्यातेः प्रत्याम्नायः सप्तधेति अशुद्ध्या-बरणमलापनमाच्चित्तस्य प्रत्ययान्तरानुत्पादे सति सप्त-गकारैव प्रज्ञा विवेकिनो भवति। तद्यथा परिज्ञातं{??}यं नास्य पुनः परिज्ञेयमस्ति क्षीणा हेयहेतवी नपुनरेतेषां क्षेतव्यमस्ति साक्षात्कृतं निरोधसमाधिनाहानम्। भावितो विवेकख्यातिरूपो हानोपाय इत्येषाचतुष्टवी कार्य्यविमुक्तिः प्रज्ञायाः। चित्तविमुक्तिस्तु{??}यी चरिताधिकारा बुद्धिगुणा गिरिशिस्वरकूटच्युताइव ग्रावाणो निरवस्थानाः स्वकारणे प्रलयाभिमुखाःसह तेनास्तं गच्छन्ति। न चैषां विप्रलीनानां पुन-र{??}त्पादः प्रयोजनाभावादिति एतस्यासवस्थायांशुकसम्बन्धातीतस्यरूपमात्रज्योतिरमलः केवली पुरुषपत्येतां सप्तविधां प्रान्तभूमिप्रज्ञामनुपश्यन् पुरुषःकशल इत्याख्यायते प्रतिप्रसवेऽपि चित्तस्य मुक्तः कुशल{??}व भवति गुणातीतत्वादिति सिद्धा भवति विवेक-रवा तिर्हामोपायः इति” भा॰।
“प्रत्युदितख्यातेः वर्त्त-[Page4689-b+ 38] मानख्यातेः योगिनः प्रत्याम्नायः परामशः अशुद्विरेवा-वरणं चित्तसत्त्वस्य तदेव मलं तस्यापगमात् चित्तस्यप्रत्ययान्तरानुत्पादे तामसराजसव्युत्यानप्रत्ययानुत्पादेनिर्विप्लववियेकख्यातिनिष्ठामापन्नस्य सप्तप्रकारैव प्रज्ञाविवेकिनो भवति विषयभेदात् प्रज्ञामेदः प्रकृष्टोऽन्तोयासां भूमीनामवस्थानां तास्तथोक्ता यतः परंनास्ति संप्रकर्षः प्रान्ता भूमयः यस्याः प्रज्ञायावियेकख्यातेः सा तथोक्ता ता एव सप्तप्रकाराःप्रज्ञा भूमीः उदाहरति। तद् यथेति तत्र पुरुष-प्रयत्ननिष्पाद्यासु चतसूषु भूमिषु प्रथमामुदाहरतिपरिज्ञातं हेयं यावत् किल प्राधानिकं तत् सर्वंपरिणामतापसंस्कारैर्गुणवृत्तिविरोधात् दुःखमेवेति हेयंतत् परिज्ञातम्। प्रान्ततां दर्शयति नास्य पुनः किञ्चिद्परिज्ञातं परिज्ञेयमस्ति। द्वितीयायाह क्षीणा इति। प्रान्ततामाह न पुनरिति। तृतीयामाह साक्षात्कृतंप्रत्यक्षेण निश्चितं यथा संप्रज्ञातावस्थायामेव निरोध॰समाधिसाध्यं हानं न पुनरस्मात् परं निश्चेतव्यमस्तीतिशेषः। चतुर्थीमाह भावितो निष्पादितः विवेकख्याति-रूपो हानोपायो नास्याः परं भावनीयमस्ति इतिशेषः। एषा चतुष्टयी कार्य्यविमुक्तिरिति कार्य्यान्तरेखविसुक्तिः प्रज्ञाया इत्यर्था प्रयत्ननिष्पाद्यामुक्त्वाऽनिष्पा-दनीयामप्रयत्नसाध्यां चित्तविमुक्तिमाह चित्तविमुक्तिस्तुत्रयो। तत्र ध्रथमासाह चरिताधिकारा बुद्धिकृतभोगाव-बर्गकार्य्येत्यर्थः। द्वितीयामाह गुणा इति प्रान्ततामाह नचैवामिति। तृतीयामाह एतस्यामवस्थायामिति तस्या-मवस्थायां जीवन्नेव पुरुषः कुशलो मुक्त इत्युच्यतेचरमदेहत्वादित्याह एतामिति। अनौपचारिकं मुक्त-माह प्रतिंप्रभवे प्रधानलयेऽपि चित्तस्य मुक्तः कशलइत्येव भवति गुणातीतत्वादिति” विवरणम्। पृथिवीरूपभूमिगुणाश्च भा॰ शा॰ उक्ता यथा
“भूमेः स्थैर्य्यंगुरुत्वञ्च काठिन्यं प्रसवार्थता। गन्धो गुरुत्वं शक्तिश्चसंघातः स्थापना धृतिः”। प्रथमगुरुत्वं पतनविरोधीगुणः द्वितीयगुरुत्वम् पिण्डपुष्टिरतो न पौनरुक्त्यम्। शक्तिः धारणादिसामर्थ्यम् सधातः संञ्जिष्टावयवत्वम्। स्यापना मनुष्यादेर्धारणानुफुलव्याषारः।{??}तिर्धार{??}इत्यर्थः।

शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


भूमि¦ f. (-मिः-मी)
1. The earth.
2. Place, site in general.
3. A dis- trict.
4. Land, soil. 5 A story, floor.
6. A site, situation.
7. Atti- tude, posture.
8. A mask, a character, (in Dramaturgy.)
9. Subject, objest.
10. The tongue
11. Abode.
12. The base of any figure in geometry. E. भू to be and मि Una4di aff.

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


भूमिः [bhūmiḥ], f. [भवन्त्यस्मिन् भूतानि, भू-मि किच्च वा ङीप्]

The earth (opp. स्वर्ग, गगन or पाताल); द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च Pt. 1.182; R.2.74.

Soil, ground; उत्खातिनी भूमिः Ś.1; विदूरभूमिः Ku.1.24.

A territory, district, country, land; विदर्भभूमिः.

A place, spot, ground, plot of ground; प्रमदवनभूमयः Ś.6; अधित्यकाभूमिः N.22.41; R.1. 52;3.61; Ku.3.58.

A site, situation.

Land, landed property.

A story, the floor of a house; as in सप्तभूमिकः प्रासादः; प्रासादैर्नैकभूमिभिः Rām.4.33.8.

Attitude, posture.

A character or part (in a play); cf. भूमिका.

Subject, object, receptacle; विश्वासभूमि, स्नेहभूमि &c.; मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादशवीर भूमिः Bhāg.5.11.9.

Degree, extent, limit; प्रकुपितमभिसारणे- $नुनेतुं प्रियमियती ह्यबलाजनस्य भूमिः Ki.1.58.

The tongue.

The number 'one'.

The area.

The base of any geometrical figure. -Comp. -अनन्तरः a king of an adjacent district. -अनृतम् false evidence concerning land; सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः Ms.8.99. -आमलकी, -आली N. of a plant; स्याद् भूम्यामलकी तिक्ता कषाया मधुरा हिमा Bhāva. P. -इच्छा a desire for lying on the ground.

इन्द्रः, ईश्वरः a king, sovereign; सभा ते भाति भूमिन्द्र सुधर्मातो$धिका क्षितौ Sūktisundara 5.28.

a mountain; आस्ते गुरुः प्रायशः सर्वराज्ञां पश्चाच्च भूमीन्द्र इवा- भियाति Mb.6.2.11. -कदम्बः a kind of Kadamba.-कम्पः an earthquake. -कूश्मण्डः liquorice (Mar. ज्येष्ठी- मध). -खर्जूरिका, -खर्जूरी a variety of date tree; 'भूमि- खर्जूरिका ...... दुरारोहा मृदुच्छदा' Bhāva. P. -गत a. fallen to the earth. -गर्तः, -गुहा a hole in the ground. -गृहम् a cellar, an underground chamber. -गोचरः a man.-चलः, -चलनम् an earthquake; दशग्रीवः समाधूतो यथा भूमिचले$चलः Rām.6.59.61. -छत्रम् a mushroom. -जa. earth-born, born or produced from the earth.

(जः) the planet Mars.

an epithet of the demon Naraka.

the plant भूनिम्ब. (-जा) an epithet of Sītā.-जीविन् a. living on (the produce of) land; an agriculturist. (-m.) a Vaiśya. -(र्भि)जयः Uttara, the son of Virāṭa; Mb.4. -तनयः the planet Mars. -तलम् the surface of the earth. -दानम् a grant of land. -दुन्दुभिः 'earth-drum', as a pit covered over with skins. -देवः a Brāhmaṇa; शिष्ट्वा वा भूमिदेवानां नरदेवसमागमे Ms.11.82.

धरः a mountain.

a king.

the number 'seven'.-नाथः, -पः, -पतिः, -पालः, -भुज् m.

a king, sovereign; तत्तत् भूमिपतिः पत्न्यै दर्शयन् प्रियदर्शनः R.1.47.

a Kṣatriya.-पक्षः a swift or fleet horse. -परिमाणम् square measure.-पिशाचम् the wine-palm. -पुत्रः the planet Mars.

पुरंदरः a king.

N. of Dilīpa. -प्रः a. filling the earth; भूमिप्रा$स्य कीर्तिर्भवति Ait. Ār.2.5.3. -बुध्न a. having the earth for a bottom; Ch. Up. -भागः a spot or portion of ground. -भृत् m.

a mountain.

a king. -मण़्डा a kind of jasmine.

रक्षकः a guardian of a country.

a swift or fleet horse. -रथिकः a ground charioteer; तद् यथा भूमिरथिको भूमौ रथमालिख्य योग्यां करोति । सा तस्य योग्या प्रयोगकाले सौकर्यमुत्पादयति ŚB. on MS.7.2.15. -रुहः a tree; A. Rām.7.4.21. -लाभः death (lit. returning to the dust of the earth).-लेपनम् cow-dung. -वर्धनः, -नम् a dead body, corpse; यो न याति प्रसंख्यानमस्पष्टो भूमिवर्धनः Mb.3.35.7. -शय a. sleeping on the ground.

(यः) a wild pigeon.

a child, boy.

any animal living in the earth.

N. of Viṣṇu; भूशयो भूषणो भूतिः V. Sah. -शयनम्, -शय्या sleeping on the ground. -सत्रम् an offering of land; अक्षयान् लभते लोकान् भूमिसत्रं हि तस्य तत् Mb. -समीकृत a. thrown to the ground, floored (Mar. जमीनदोस्त), वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमिसमीकृताः Rām.6.52.3. -संनिवेशः the general appearance of a country.

संभवः, सुतः the planet Mars.

an epithet of the demon Naraka. (-वा, -ता) an epithet of Sītā. -स्थ a. being, standing on the ground; भूमिष्ठं नोत्सहे योद्धुं भवन्तं रथमास्थितः Mb.5. 179.1. -स्नुः an earth-worm. -स्पृश् a.

blind.

lame, cripple. (-m.)

mankind.

a Vaiśya.

a thief. -स्पोटः a mushroom.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


भूमि f. (Ved. also nom. भूमीgen. abl. म्यास्loc. म्याम्)the earth , soil , ground RV. etc.

भूमि f. ( pl. divisions of the world ; See. भूमि-त्रय)

भूमि f. a territory. country , district ib.

भूमि f. a place , situation S3Br. etc.

भूमि f. position , posture , attitude MBh. Ka1v. etc.

भूमि f. the part or personification (played by an actor) Katha1s.

भूमि f. the , floor of a house , story Megh. Katha1s.

भूमि f. the area S3ulbas.

भूमि f. the base of any geometrical figure Col.

भूमि f. (metaph.) a step , degree , stage Yogas. (with Buddhists there are 10 or 13 stages of existence or perfection Dharmas. 45 ; 46 )

भूमि f. extent , limit Kir.

भूमि f. ( ifc. )a matter , subject , object , receptacle i.e. fit object or person for(See. विश्वास-, स्नेह-भ्etc. , and पात्र, भाजन)

भूमि f. the tongue L.

भूमि m. N. of a son or grandson of युयुधानand father of युगंधरHariv. VP.

भूमि भूमीetc. See. p.763.

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=भूमि&oldid=304312" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः