मदात्ययः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

मदात्ययः, पुं, (मदेन अत्ययो नाशोन्मुखतात्र ।) मद्यपानादिजन्यरोगविशेषः । तत्पर्य्यायः । मदातङ्कः २ पानात्ययः ३ मदव्याधिः ४ मदः ५ । इति राजनिर्घण्टः ॥ अथ मदात्ययादीनां निदानान्याह । “विषस्य ये गुणा दृष्टाः सन्निपातप्रकोपनाः । त एव मद्ये दृश्यन्ते विषे तु बलवत्तराः ॥ तस्मादविधिपीतेन तथा मात्राधिकेन च । युक्तेन चाहितैरन्नैरकाले सेवितेन च ॥ मद्येन खलु जायन्ते मदात्ययमुखा गदाः ॥” अविधिप्रयुक्तं मद्यं विकारान्तरमप्युत्पादयती- त्याह । “निभक्तमेकान्तत एव मद्यं निषेव्यमाणं मनुजेन नित्यम् । उत्पादयेत् कष्टतमान् विकारा- नुत्पादयेच्चापि शरीरभेदम् ॥” एकान्ततो नैरन्तर्य्येण विकारान् मदात्ययादीन् । शरीरस्य भेदं नाशम् ॥ * ॥ मदात्ययादीनां हेत्वन्तरमप्याह । पथ्या क्वाथेन संयुक्तं पयःपानं मदात्यये ।” इति मदात्ययचिकित्सा ॥ अथ पूगीपलमदात्ययचिकित्सारभ्यते । “पूगीफलमदे कम्पो मोहो मूर्च्छा क्लमस्तमः । प्रस्वेदो विधुरत्वञ्च लालास्रावश्च जायते ॥ भ्रमक्लमपरीतत्वं विज्ञेयं पूगमूर्च्छिते । मानवो लक्षणैरेभिर्ज्ञेयः पूगविमूर्च्छितः ॥ तस्य शीतं जलं पीतं वस्तिवातहितं भवेत् । शर्कराभक्षणे देया मुस्ता वा शर्करान्विता ॥ कोद्रवाणां भवेन्मूर्च्छा देयं क्षीरं सुशीतलम् । धुस्तूरकमदे देयं शर्करासहितं दधि ॥ फलिनी करवीरञ्च मोहिनी मदयन्तिका । अन्येषामपि कन्दानां वमनञ्चाशु कारयेत् ॥ पाययेत् शर्करायुक्तं क्षीरं वा दधि शर्कराम् ।” इति श्रीमहर्ष्यात्रेयभाषिते हारीतोत्तरे तृतीय- स्थाने मदात्ययचिकित्सानाम सप्तदशोऽध्यायः ॥)