मन्द्र
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मन्द्रः, पुं, (मन्द्यते बुध्यते अनेन । मदि + “स्फायि- तञ्चीति ।” उणा० २ । १३ । इति रक् ।) गम्भीरध्वनिः । इत्यमरः । १ । ७ । २ ॥ (यथा, मेघदूते । १०० । “मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिरबलावेणिमोक्षोत्- सुकानि ॥”) वाद्यविशेषः । तत्पर्य्यायः । मड्डः २ मृदङ्गकः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (त्रि, हृष्टः । यथा, ऋग्वेदे । १ । ५ । ७ । “होता मन्द्रो वरेण्यः ॥” “मन्द्रो हृष्टः ।” इति तद्भाष्ये सायनः ॥ मादनशीलः । यथा, ऋग्वेदे । १ । १४४ । ७ । “अग्ने ! जुवस्व प्रतिहर्य्यतद्वचो मन्द्र स्वधावऋतजात सुक्रतो ॥” “मन्द्र ! मादनशील ! ।” इति तद्भाष्ये सायनः ॥)
अमरकोशः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मन्द्र पुं।
गम्भीरध्वनिः
समानार्थक:मन्द्र
1।7।2।2।2
काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनौ तु मधुरास्फुटे। कलो मन्द्रस्तु गम्भीरे तारोऽत्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु॥ नृणामुरसि मध्यस्थो द्वाविंशतिविधो ध्वनिः। स मन्द्रः कण्ठमध्यस्थस्तारः शिरसि गीयते॥
पदार्थ-विभागः : , गुणः, शब्दः
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मन्द्र¦ पु॰ मदि--रक्।
१ वाद्यभेदे शब्दर॰।
२ गम्भीरध्वनौ च। अर्श आद्यच्
३ तद्वति त्रि॰ अमरः।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मन्द्र¦ m. (-न्द्रः)
1. A base or low tone, such as the grumbling of clouds, &c.
2. A sort of drum.
3. A species of elephant. f. (-द्रा) Hollow, deep, rumbling. E. मदि to please, Una4di aff. रक् |
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मन्द्र [mandra], a. [मन्द् रक् Uṇ.2.13] Low, deep, grave hollow, rumbling (as sound); पयोदमन्द्रध्वनिना धरित्री Ki.16.3;7.22; Me.11; R.6.56.
Ved. Delightful, pleasing, pleasant; एवं ब्रुवाणे वैकुण्ठे भृगुस्तन्मन्द्रया गिरा Bhāg.1.89.13.
Praiseworthy.
न्द्रः A deep sound, low tone.
A kind of drum.
A kind of elephant; 'भद्रा मन्द्रा मृगाश्चेति विज्ञेयास्त्रिविधा गजाः'; cf. Rām.1.6.25.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मन्द्र mf( आ)n. pleasant , agreeable , charming , ( esp. ) sounding or speaking pleasantly etc. RV. AV. VS. S3a1n3khGr2.
मन्द्र mf( आ)n. low , deep (of sound) , hollow , rumbling(657664 अम्ind. ) Br. etc.
मन्द्र m. a low tone , the low or base tone( स्थान)of the voice (as opp. to the middle or मध्यमand the high or उत्तम) RPra1t.
मन्द्र m. a kind of drum L.
मन्द्र m. a species of elephant L.
मन्द्र etc. See. p. 787 , col. 3.
Vedic Rituals Hindi
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मन्द्र पु.
कोमल आवाज, यमों में निबद्ध, आश्व.श्रौ.सू. 1.5.25. तीन मूल (प्राथमिक) स्वरों (स्थानों) में एक। अन्य दो हैं मध्यम और उत्तम। इष्टि में शंयु के बाद वाचन ‘मन्द्र’ स्वर में किया जाता है, 1.5.26. उसी प्रकार आज्यभाग (दर्श) के पूर्व एवं (सोम.के) प्रातः सवन में भी, आप.श्रौ.सू. 24.1.12; द्रष्टव्य-श्रौ.प.नि. 29.238।