महाप्रलयः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

महाप्रलयः, पुं, (महांश्चासौ प्रलयो जगता- मवसानञ्चेति ।) त्रिलोकनाशः । तत्पर्य्यायः । संहारः २ । इति हलायुधः ॥ तस्य विवरणं यथा, -- श्रीमार्कण्डेय उवाच । “मन्वन्तरं मनोः कालो यावत् पालयते प्रजाः । एको मनुः स कालस्तु मन्वन्तरमिति श्रुतम् । तदेकसप्ततियुगैर्द्देवानामिह जायते । तैश्चतुर्द्दशभिः कल्पो दिनमेकन्तु वेधसः ॥ दिनान्ते वेधसो जाते सुषुप्सा तस्य जायते । योगनिद्रा महामाया समायाति पितामहम् ॥ नाभिपद्मं प्रविश्याथ विष्णोरमिततेजसः । सुखं स शेते भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ततो विष्णुः स्वयं भूत्वा रुद्ररूपी जनार्द्दनः पूर्ब्बवन्नाशयामास स सर्व्वं भुवनत्रयम् ॥ वायुना वह्निना सर्व्वं दाहयामास वै यथा । महाप्रलयकालेषु तथा सर्व्वं जगत्त्रयम् ॥ जनं यान्ति प्रतापार्त्ता महर्लोकनिवासिनः । त्रैलोक्यं दाहयामास पीडिता दारुणाग्निना ॥ ततः कालान्तकैर्म्मेघैर्नानावर्णैर्महास्वनैः । समुत्पाद्य महावृष्टिमापूर्य्य भुवनत्रयम् ॥ चलत्तरङ्गैस्तोयौघैराध्रुवस्थानसङ्गतैः । निधाय जठरे लोकानिमांस्त्रीन् स जनार्द्दनः ॥ नागपर्य्यङ्कशयने शेते स परमेश्वरः । शयानं नाभिकमले ब्रह्माणं स जगत्प्रभुः ॥ संस्थाप्य त्रीनिमाल्लोकान् दग्ध्वा दग्ध्वा श्रिया सह । शेते स भोगिशय्यायां ब्रह्मा नारायणात्मकः ॥ योगनिद्रावशं यातस्त्रैलोक्यग्रासवृंहितः ॥ त्रैलोक्यमखिलं दग्धं यदा कालाग्निना तदा । अनन्तः पृथिवीं त्यक्त्वा विष्णोरन्तिकमागतः ॥ तेन त्यक्ता तु पृथिवी क्षणमात्रादधो गता । पतिता कूर्म्मपृष्ठे तु विशीर्णेव तदाभवत् ॥ कूर्म्मोऽपि महतो यत्नाच्चलन्तीं पृथिवीं जले । ब्रह्माण्डं पद्भिराक्रम्य पृष्ठे दध्रे धरां तदा ॥ ब्रह्माण्डखण्डसंयोगाच्चूर्णिता पृथिवी भवेत् । इति तां परिजग्राह कूर्म्मरूपी जनार्द्दनः ॥ चलज्जलौघसंसर्गाच्चलन्त्या धरया तदा । कूर्म्मपृष्ठं बहुतरैर्वरण्डैर्विततीकृतम् ॥ अनन्तस्तत्र गत्वा तु यत्र क्षीरोदसागरः । तत्र स्वयं श्रिया युक्तं सुषुप्सन्तं जनार्द्दनम् ॥ फणया मध्यया दध्रे त्रैलोक्यग्रासवृंहितम् । पूर्ब्बं फणं वितत्योर्द्धं पद्मं कृत्वा महाबलः । विष्णुमाच्छादयामास शेषाख्यः परमेश्वरः ॥ तस्योपधानमकरोदनन्तो दक्षिणां फणाम् । उत्तरां पादयोश्चक्रे उपाधानं महाबलः ॥ तालवृन्तं तदा चक्रे स शेषः पश्चिमां फणाम् । स्वयन्तु वीजयामास शेषरूपी जनार्द्दनम् ॥ शङ्खं चक्रं नन्दकासिमिषुधी द्वे महाबलः । ऐशानयाथ फणया स दध्रे गरुडं तदा ॥ गदां पद्मञ्च शार्ङ्गञ्च तथैव विविधायुधम् । यानि चान्यानि तस्यासन्नाग्नेय्या फणया दधौ ॥ एवं कृत्वा स्वकं कायं शयनीयं तदा हरेः । पृथ्वीमधरकायेन मग्नामाक्रम्य चाम्भसि ॥ त्रैलोक्यब्रह्मसहितं सलक्ष्मीकं जनार्द्दनम् । सोपासङ्गजगद्बीजं जगत्कारणकारणम् ॥ नित्यानन्दं वेदमयं ब्रह्मण्यं परमेश्वरम् । जगत्कारणकर्त्तारं जगत्कारणकारणम् ॥ भूतभव्यभवन्नाथं परापरपतिं हरिम् । दधार शिरसानन्तः स्वयमेव स्वकां तनूम् ॥ एवं ब्रह्मदिनस्यैव प्रमाणेन निशां हरिः । सन्ध्याञ्च समधिप्राप्य शेते नारायणोऽव्ययः ॥ यस्मादयन्तु प्रलयो ब्रह्मणः स्याद्दिने दिने । तस्माद्दैनन्दिनमिति ख्यापयन्ति पुराविदः ॥ व्यतीतायां निशायान्तु ब्रह्मा लोकपितामहः । त्यक्त्वा निद्रां समुत्तस्थौ स पुनः सृष्टये त्विह ॥” इति कालिकापुराणे २७ अध्यायः ॥ न्यायमते जन्यभावानधिकरणकालः । स च चरमध्वंसरूपः ॥