मान्धातृ
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मान्धाता, [ऋ] पुं, (मां धास्यतीति । घेट् + तृच् ।) युवनाश्वराजपुत्त्रः । तत्पर्य्यायः । युवनाश्वजः २ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३६४ । तद्बिवरणं यथा । ‘तस्मात् प्रसेनजित् ततो युव- नाश्वोऽमवत् । तस्य च पुत्त्रस्यातिनिर्व्वेदान्- मुनीनामाश्रममण्डले निवसतः कृपालुभिस्तै- र्मुनिभिरपत्योत्पादनायेष्ठिः कृता । तस्याञ्चार्द्ध- रात्रे निवृत्तायां मन्त्रपूतजलपूर्णकलसं वेदी- मध्ये निवेश्य ते मुनयः सुषुपुः । सुप्तेषु च तेष्व- तीवतृट्परीतः स भूपालस्तमाश्रममण्डलं विवेश । सुषुप्तांश्च तानृषीन् नैवोत्थापयामास ॥ तच्च कलसजलमपरिमेयमाहात्म्यं मन्त्रपूतं पपौ । प्रबुद्धाश्च ऋषयः पप्रच्छुः । केनैतन्मन्त्र- पूतं वारि पीतम् । अत्र हि पीते राज्ञोऽस्य युवनाश्वस्य पत्नी महाबलपराक्रमं पुत्त्रं जन- यिष्यति । इत्याकर्ण्य स राजा अजानता मया पीतमित्याह । गर्भश्च युवनाश्वोदरेऽभवत् । क्रमेण च ववृधे । प्राप्तसमयश्च दक्षिणं कुक्षि- मवनीपतेर्निभिद्य निश्चक्राम । न चासौ राजा ममार । जातो नामैष कं धास्यतीति ते मुनयः प्रोचुः । अथागम्य देवराडब्रवीत् । मामयं धास्यति । ततोऽसौ मान्धाता नामतोऽभवत् । वक्त्रे चास्य प्रदेशिनी देवेन्द्रेण न्यस्ता तां पपौ । ताञ्चामृतस्राविणीमासाद्याह्नैवैकेन व्यवर्द्धत । स तु मान्धाता चक्रवर्त्ती सप्तद्बीपां महीं बुभुजे । भवति चात्र श्लोकः । “यावत् सूर्य्य उदेतिस्म यावच्च प्रतितिष्ठति । सर्व्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ॥” मान्धाता शशबिन्दुदुहितरं बिन्दुमतीमुपयेमे । पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दञ्च तस्यां पुत्त्रत्रय- मुत्पादयामास । पञ्चाशच्च दुहितरस्तस्यामेव तस्य नृपतेर्ब्बभूवुः ।” इति विष्णुपुराणे ४ अंशे २ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मान्धातृ¦ पु॰ मामिन्द्रं धयति धे--वृच्।
“मामयं धास्यती-त्यस्मात् मान्धातासौ प्रकीर्त्तितः” इति निरुक्ते युव-नाश्वराजपुत्रे नृपभेदे।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मान्धातृ¦ m. (-ता) A king fostered by INDRA. E. मां me, धातृ drinker; from धे to drink; having on one occasion sucked Amrita from the finger of INDRA, who then used the exclamation which afterwards was the name of the prince.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मान्धातृ [māndhātṛ], m. N. of a king of the solar race, son of Yuvanāśva (being born from his own belly). As soon as he came out of the belly, the sages said 'कम् एष धास्यति'; whereupon Indra came down and said 'मां धास्यति'; the boy was, therefore, called Māndhātṛi.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मान्धातृ m. (See. मन्धातृ)N. of a king (son of युवना-श्व, author of RV. x , 134 ), A1lvS3r. MBh. etc.
मान्धातृ m. of another prince (son of मदन-पाल, patron of विश्वेश्वर) Cat.