मुकुन्द
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मुकुन्दः, पुं, विष्णुः । तस्य व्युत्पत्तिर्यथा, -- “मुकुमव्ययमान्तञ्च निर्व्वाणमोक्षवाचकम् । तद्ददाति च यो देवो मुकुन्दस्तेन कीर्त्तितः ॥ मुकुं भक्तिरसप्रेमवचनं वेदसम्मतम् । यस्तद्ददाति विप्रेभ्यो मुकुन्दस्तेन कीर्त्तितः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ११० अध्यायः ॥ निधिविशेषः । (यथा, मार्कण्डेये । ६८ । ५ । “यत्र पद्ममहापद्मौ तथा मकरकच्छपौ । मुकुन्दो नन्दकश्चैव नीलः शङ्खोऽष्टमो निधिः ॥” अस्य गुणादिकं निधिशब्दे उक्तम् ।) रत्नभेदः । कुन्दुरुः । इति मेदिनी । दे, ३८ ॥ (यथा च पर्य्यायः । “कुन्दुरुस्तु मुकुन्दः स्यात् सुगन्धः कुन्द इत्यपि ।” इति भावप्रकाशस्य पूर्ब्बखण्डे प्रथमे भागे ॥) पारदः । इति हेमचन्द्रः । २ । १२९ ॥
अमरकोशः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मुकुन्द पुं।
विष्णुः
समानार्थक:विष्णु,नारायण,कृष्ण,वैकुण्ठ,विष्टरश्रवस्,दामोदर,हृषीकेश,केशव,माधव,स्वभू,दैत्यारि,पुण्डरीकाक्ष,गोविन्द,गरुडध्वज,पीताम्बर,अच्युत,शार्ङ्गिन्,विष्वक्सेन,जनार्दन,उपेन्द्र,इन्द्रावरज,चक्रपाणि,चतुर्भुज,पद्मनाभ,मधुरिपु,वासुदेव,त्रिविक्रम,देवकीनन्दन,शौरि,श्रीपति,पुरुषोत्तम,वनमालिन्,बलिध्वंसिन्,कंसाराति,अधोक्षज,विश्वम्भर,कैटभजित्,विधु,श्रीवत्सलाञ्छन,पुराणपुरुष,यज्ञपुरुष,नरकान्तक,जलशायिन्,विश्वरूप,मुकुन्द,मुरमर्दन,लक्ष्मीपति,मुरारि,अज,अजित,अव्यक्त,वृषाकपि,बभ्रु,हरि,वेधस्
1।1।22।3।3
विश्वम्भरः कैटभजिद्विधुः श्रीवत्सलाञ्छनः। पुराणपुरुषो यज्ञपुरुषो नरकान्तकः। जलशायी विश्वरूपो मुकुन्दो मुरमर्दनः। वसुदेवोऽस्य जनकः स एवानकदुन्दुभिः॥
पत्नी : लक्ष्मी
जनक : वसुदेवः
सम्बन्धि2 : विष्णुशङ्खः,विष्णुचक्रम्,विष्णुगदा,विष्णुखड्गः,विष्णोः_मणिः,विष्णुचापः,विष्णोः_अश्वः,विष्णोः_सारथिः,विष्णोः_मन्त्रिः,गरुडः
वैशिष्ट्यवत् : विष्णुलाञ्छनम्
जन्य : कामदेवः
सेवक : विष्णुशङ्खः,विष्णुचक्रम्,विष्णुगदा,विष्णुखड्गः,विष्णोः_मणिः,विष्णुचापः,विष्णोः_अश्वः,विष्णोः_सारथिः,विष्णोः_मन्त्रिः,गरुडः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, आत्मा, ईश्वरः
मुकुन्द पुं।
विशेषनिधिः
समानार्थक:पद्म,शङ्ख,महापद्म,पद्म,शङ्ख,मकर,कच्छप,मुकुन्द,कुन्द,नील,खर्व
1।1।71।4।1
स्यात्किन्नरः किम्पुरुषस्तुरङ्गवदनो मयुः। निधिर्ना शेवधिर्भेदाः पद्मशङ्खादयो निधेः। महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ। मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव॥
पदार्थ-विभागः : धनम्
मुकुन्द पुं।
कुन्दुरुः
समानार्थक:पालङ्क्या,मुकुन्द,कुन्द,कुन्दुरु
2।4।121।2।3
एलावालुकमैलेयं सुगन्धि हरिवालुकम्. वालुकं चाथ पालङ्क्यां मुकुन्दः कुन्दकुन्दुरू॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलसजीवः, वृक्षः
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मुकुन्द¦ पु॰ मुकुं ददाति दा--क पृषो॰ मम्।
“मुकुमध्ययमान्तञ्चनिर्वाणमोक्षवाचकम्। तद्दाति च यो देवः मुकुन्दस्तेनकीर्तितः”
“मुकुम् भक्तिरसप्रेमवचनं वेदसम्मतम्। यस्तद् ददाति भक्तेभ्यो मुकुन्दस्तेन कीर्त्तितः” ब्रह्मवै॰जन्मख॰
११
० अ॰ इति वा निरुक्ते विष्णौ।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मुकुन्द¦ m. (-न्दः)
1. A name of VISHN4U.
2. Gum olibanum.
3. A preci- ous gem.
4. Quicksilver.
5. One of the nine treasures of KUVE4- RA.
6. A kind of drum. E. मुकु liberation, (from passion, &c.) in the second case मुकुं and दा to give, aff. क; or मुच् to liberate, or मुकु as before, उन्द to wet, to sprinkle, aff. अच्, deriv. irr.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मुकुन्दः [mukundḥ], [मुकुम् दाति दा-क पृषो˚ मुम्]
N. of Viṣṇu or Kṛiṣṇa.
Quicksilver.
A kind of precious stone.
N. of one of the nine treasures of Kubera.
A kind of drum.
A kind of grain.
(In music) A kind of measure.
The resin of the गुग्गुल or कुरुन्द tree (Boswellia Thurifera); also मुकुन्दुः.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मुकुन्द m. (See. मुकु)N. of विष्णु(sometimes transferred to शिव) MBh. BhP.
मुकुन्द m. of a celebrated saint RTL. 318
मुकुन्द m. of a partic. treasure Ma1rkP.
मुकुन्द m. a kind of precious stone L.
मुकुन्द m. a kind of grain Car.
मुकुन्द m. the resin of Boswellia Thurifera Bhpr.
मुकुन्द m. a kind of drum or kettle-drum L.
मुकुन्द m. (in music) a kind of measure Sam2gi1t.
मुकुन्द m. N. of various scholars and authors (also with मिश्र, पण्डित, दीक्षित, शर्मन्, कवि, परिव्राजक; See. comp. ) Cat.
मुकुन्द m. of a mountain VP.
Purana index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
(I)--a name of कृष्ण. भा. I. 5. १९; Br. III. ३३. १४. IV. 9. ४५. ४०. 7.
(II)--Mt. in शाल्मलिद्वीप. भा. V. २०. १०.