मोक्षः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मोक्षः, पुं, (मोक्ष + भावे घञ् । मोक्ष्यते दुःखमनेन । मोक्ष + करणे घञ् । इति भरतः ।) मुक्तिः ॥ (यथा, सांख्यसारे । २ । ७ । २५ । “न मोक्षो नभसः पृष्ठे न पाताले न भूतले । सर्व्वाशासंक्षये चेतःक्षयो मोक्ष इति श्रुतेः ॥”) मोक्षधर्म्मस्तु महाभारते शान्तिपर्व्वणि द्रष्टव्यः ॥ पाटलिवृक्षः । मोचनम् ॥ इति मेदिनी । षे, २५ ॥ (यथा, मेघदूते । ६३ । “ताभ्यो मोक्षस्तव यदि सखे ! धर्म्मलब्धस्य न स्यात् क्रीडालोलाः श्रवणपरुषैर्गर्ज्जितैर्भापयेस्ताः ॥”) मृत्युः । इति हेमचन्द्रः । १ । ७५ ॥ (विश्लेषः । यथा, श्रीमद्भगवद्गीतायाम् । ७ । १९ । “जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये । ते ब्रह्म तद्बिदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म्म चाखिलम् ॥” “मोक्षाय विश्लेषणार्थम् ।” इत्यानन्दगिरिः ॥ आत्मस्वरूपदर्शनम् । इति रामानुजः ॥ निर- सनम् । इति श्रीधरस्वामी ॥ पतनम् । यथा, कुमारसम्भवे । ३ । ३१ । “मदोद्धताः प्रत्यनिलं विचेरु- र्वनस्थलीर्मर्म्मरपत्रमोक्षाः ।” “मर्म्मरपत्रमोक्षाः जीर्णपर्णपाताः ।” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥)
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
मोक्षः [mōkṣḥ], [मोक्ष्-घञ्]
Liberation, release, escape, freedom; सा$धुना तव बन्धे मोक्षे च प्रभवति K.; Me.63; लब्धमोक्षाः शुकादयः R.17.2; धुर्याणां च धुरो मोक्षम् 17.19.
Rescue, deliverance, delivery; ते यतध्वं परं शक्त्या सर्वे मोक्षाय पार्थिवाः Mb.5.173.15.
Final emancipation, deliverance of the soul from recurring births or transmigration, the last of the four ends of human existence; see अर्थ; धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैको$पि न विद्यते । अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥; Bg.5.28;18.3; Ms.6.35; R.1.84.
Death.
Falling down, dropping down, falling off; वनस्थलीर्मर्मरपत्रमोक्षाः Ku.3.31.
Loosening, untying, unbinding; वेणिमोक्षोत्सुकानि Me.11; मदकलयुवतीनां नीवि- मोक्षस्तु मोक्षः
Shedding, causing to fall down or flow; बाष्पमोक्ष, अश्रुमोक्ष.
Shooting, casting, discharging; बाणमोक्षः Ś.3.5.
Scattering, strewing.
Acquittance or discharge of an obligation (debt &c.).
(In astr.) The liberation of an eclipsed planet, the end of an eclipse.
N. of a tree (पाटलि).
Utterance (of a curse).
Settling (a question).-Comp. -उपायः a means of obtaining final emancipation. -ज्ञानम् knowledge of final emancipation. -देवः an epithet applied to Hiouen Thsang, the celebrated Chinese traveller. -द्वारम् the sun. -पतिः (in music) a kind of measure. -पुरी an epithet of the town called काञ्ची. -भावः liberation. -वार्त्तिक a. reflecting upon final emancipation.