यामः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

यामः, पुं, (याति यायते वा । या + “अर्त्तिस्तु- सुहुमृधृक्षिक्षुभायावापदियक्षिनीभ्यो मन् ।” उणा० १ । १४० । इति मन् । यम् + घञ् वा ।) दिवारात्र्योश्चतुर्थभागैकभागः । तत्पर्य्यायः । प्रहरः २ । इत्यमरः । १ । ४ । ६ ॥ (यथा, मनौ । ७ । १४५ । “उत्थाय पश्चिमे यामे कृतशौचः समाहितः । हुताग्निर्ब्राह्मणांश्चार्च्च्य प्रविशेत् स शुभां सभाम् ॥”) संयमः । इति मेदिनी । मे, २४ ॥ (गमनम् । यथा, ऋग्वेदे । १ । ४८ । ४ । “उषो ये ते प्र यामेषु युञ्जते ।” “यामेषु गमनेषु ।” इति तद्भाष्पे सायणः ॥ गमन- साधनः । यथा, ऋग्वेदे । ४ । ५१ । ४ । “कुवित्स देवीः सनयो नवो वा यामो बभूयादुषसो वो अद्य ॥” “यामो गमनसाधनः स रथः ।” इति सायणः ॥ देवगणभेदः । यथा, मार्कण्डेयपुराणे । १५ । १८ । “यज्ञस्य दक्षिणायान्तु पुत्त्रा द्बादश जज्ञिरे । यामा इति समाख्याता देवाः स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥”)

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

यामः [yāmḥ], [यम्-घञ्]

Restraint, forbearance, control; लेखाः सुयामास्तुषिता ब्रह्मकायाः Mb.13.18.74.

A watch, one eighth part of a day, a period of three hours; अविदितगतयामा रात्रिरेव व्यरंसीत् U.1.27; पश्चिमाद् यामिनीयामात् प्रसादमिव चेतना R.17.1; so यामवती, त्रियामा &c.

Going, proceeding.

Motion, course.

Ved. A road.

Progress.

A car, carriage.

A class of gods; यामैः परिवृतो देवैर्हत्वा$शासत् त्रिविष्टपम् Bhāg.8.1.18.

Comp. घोषः a cook.

a gong or metal-plate on which night-watches are struck. -चेटी a female servant on guard; Hch.7. -तूर्यम्, -दुन्दुभिः, -नाली = यामघोष (2); मन्द्रध्वनित्याजितयामतूर्यः R.6.56. सुवर्णकोणाभिहतः प्राणदद् यामदुन्दुभिः Rām.2.81.2. -नादिन् a cock. -पालः a watchman; असौ परस्परालापं मन्दुरायामपालयोः Dharmābhyudaya-mahākāvyam 2.42. -भद्रः a kind of pavilion.-यमः a stated occupation for every hour. -वृत्तिः f. being on watch or guard.